Zapalenie wsierdzia Podstawowe informacje

Epidemiologia zapalenia wsierdzia

Zapalenie wsierdzia jest rzadką chorobą, która występuje stosunkowo rzadko nawet w krajach rozwiniętych. W Stanach Zjednoczonych notuje się około 5 do 7,9 przypadków na 100 000 osób rocznie, a częstość występowania tej choroby pozostaje względnie stabilna w czasie.1 W Anglii zapalenie wsierdzia jest również uważane za rzadkie schorzenie, chociaż liczba przypadków rośnie wraz z postępem medycyny i coraz większą liczbą osób poddawanych zabiegom kardiochirurgicznym.2

Choroba ta dotyka głównie osoby starsze. Dane z międzynarodowych badań pokazują, że mediana wieku pacjentów z zapaleniem wsierdzia wynosi około 58 lat.1 Mężczyźni chorują częściej niż kobiety – statystyki wskazują, że mężczyzn dotyka dwukrotnie więcej przypadków niż kobiet.2 Warto podkreślić, że choć zapalenie wsierdzia może wystąpić w każdym wieku, notowane są także przypadki u dzieci, szczególnie u tych urodzonych z wadami wrodzonymi serca.2

Interesujące jest to, że częstość zachorowań na zapalenie wsierdzia rośnie nie dlatego, że choroba staje się bardziej zaraźliwa, ale z powodu rozwoju medycyny. Coraz więcej osób poddawanych jest operacjom wymiany zastawek sercowych lub zabiegom naprawczym wrodzonych wad serca, co zwiększa ryzyko tej infekcji.2 Osoby dializowane, pacjenci przyjmujący leki dożylnie oraz osoby z wszczepionym rozrusznikiem serca również stanowią rosnącą grupę ryzyka.1

Przyczyny zapalenia wsierdzia

Najczęstszą przyczyną zapalenia wsierdzia jest zakażenie bakteryjne. Bakterie dostają się do krwiobiegu, a następnie przemieszczają się do serca, gdzie przyczepiają się do uszkodzonych zastawek lub wewnętrznej wyściółki komór sercowych, zwanej wsierdziu.3 Wsierdzie to cienka warstwa komórek wyściełająca wnętrze serca i zastawki, która w normalnych warunkach chroni serce przed infekcjami.

Bakterie mogą dostać się do krwiobiegu na wiele sposobów. Często dzieje się to podczas codziennych czynności, takich jak szczotkowanie zębów, zwłaszcza gdy dziąsła są chore lub krwawią. Zabiegi stomatologiczne, nawet rutynowe, mogą wprowadzić niewielkie ilości bakterii do krwiobiegu.4 Skaleczy, zadrapania, rany na skórze czy infekcje w innych częściach ciała również mogą stać się bramą wejścia dla drobnoustrojów. Osoby przyjmujące narkotyki dożylnie są szczególnie narażone, ponieważ używanie niesterylnych igieł ułatwia bakteriom dostęp do krwi.1

W przeszłości najczęściej identyfikowanym patogenem był paciorkowiec zieleniejący, jednak w ostatnich dekadach epidemiologia się zmieniła. Obecnie gronkowiec złocisty (Staphylococcus aureus) jest najczęściej wykrywaną bakterią wywołującą zapalenie wsierdzia.5 Inne bakterie, takie jak paciorkowce, enterokoki oraz gronkowce koagulazo-ujemne, również mogą powodować tę chorobę.1 W rzadkich przypadkach infekcję wywołują grzyby, zwłaszcza u osób z osłabionym układem odpornościowym, takich jak pacjenci z HIV.4

Czynniki ryzyka zapalenia wsierdzia

Zapalenie wsierdzia może dotknąć każdego, ale istnieją konkretne grupy osób, które mają znacznie wyższe ryzyko zachorowania. Najważniejszym czynnikiem ryzyka jest obecność pewnych schorzeń serca. Osoby z chorobą zastawek serca, w której zastawki są uszkodzone lub nieprawidłowo funkcjonują, mają większe prawdopodobieństwo rozwinięcia infekcji.2 Także osoby z wrodzonymi wadami serca, takimi jak uszkodzona struktura mięśnia sercowego czy przegrody, są bardziej podatne na zakażenie.

Sztuczne zastawki serca – które są coraz częściej wszczepianie osobom wymagającym operacji wymiany zastawki – stwarzają większe ryzyko, ponieważ powierzchnia protezy łatwiej przyciąga bakterie niż zdrowa zastawka.2 Osoby z wszczepionymi urządzeniami w sercu, takimi jak rozrusznik czy kardiowerter-defibrylator, również są bardziej narażone.4 Warto dodać, że osoby, które przeszły już kiedyś zapalenie wsierdzia, mają zwiększone ryzyko ponownego zachorowania.2

Inne ważne czynniki ryzyka obejmują starszy wiek. U osób w podeszłym wieku zastawki serca mogą ulegać zmianom związanym z wiekiem, takim jak wypadanie płatka zastawki mitralnej, co stwarza podatny grunt dla bakterii.4 Przyjmowanie narkotyków dożylnie jest również poważnym czynnikiem ryzyka, ponieważ często wiąże się z użyciem niesterylnych igieł i wprowadzaniem bakterii bezpośrednio do krwi.1

Osoby dializowane, czyli poddawane regularnym zabiegom dializy nerkowej, są bardziej narażone ze względu na częste wkłucia dożylne i kontakt z urządzeniami medycznymi.1 Procedury inwazyjne, takie jak operacje czy niektóre zabiegi stomatologiczne, mogą wprowadzić bakterie do krwi, szczególnie jeśli nie są stosowane odpowiednie środki ostrożności. Pacjenci z osłabionym układem odpornościowym, na przykład z powodu HIV czy leczenia immunosupresyjnego, również mają większe ryzyko, ponieważ ich organizm ma trudności z kontrolowaniem infekcji.4

Objawy zapalenia wsierdzia

Objawy zapalenia wsierdzia mogą pojawiać się szybko, w ciągu kilku dni od zakażenia, lub rozwijać się powoli przez wiele tygodni. W wielu przypadkach pacjenci na początku doświadczają objawów przypominających grypę.6 Do najczęstszych wczesnych objawów należy gorączka, często wysoka, którą towarzyszą dreszcze i nocne poty. Chorzy czują się wyczerpani, osłabieni i mogą odczuwać ogólne złe samopoczucie, jakby byli przeziębieni lub mieli infekcję.6

Ból mięśni i stawów to kolejny częsty objaw. Niektórzy pacjenci doświadczają również bólu w klatce piersiowej, który może nasilać się podczas oddychania.3 Kaszel i duszność mogą się pojawić, zwłaszcza jeśli infekcja wpływa na pracę serca lub jeśli drobne skrzepy krwi dostają się do płuc.6 Chorzy mogą zauważyć niewyjaśnioną utratę wagi i brak apetytu, co jest związane z przewlekłą infekcją.

Podczas badania lekarskiego może zostać wykryty szmer serca – nieprawidłowy dźwięk słyszalny przez stetoskop, który wskazuje, że krew przepływa nieregularnie przez uszkodzoną zastawkę.3 Lekarz może również zauważyć powiększenie śledziony, co jest znakiem długotrwałej infekcji. Na skórze mogą pojawić się drobne czerwone lub fioletowe plamy, zwane objawami krwotocznymi, które są wynikiem uszkodzenia drobnych naczyń krwionośnych.6 Krwawienie pod paznokciami jest kolejnym charakterystycznym objawem.

Jeśli infekcja nie jest leczona, objawy stają się coraz poważniejsze. Zastawki sercowe mogą ulec znacznemu uszkodzeniu, co prowadzi do niewydolności serca – stanu, w którym serce nie pompuje efektywnie krwi do reszty organizmu.6 Pacjenci mogą wówczas odczuwać silną duszność, obrzęki nóg i skrajne zmęczenie. Infekcja może również powodować ropnie w sercu lub problemy z rytmem serca.

W niektórych przypadkach drobne fragmenty zakażonej tkanki, zwane wegetacjami, mogą oderwać się i przemieszczać przez krew do innych narządów. Jeśli skrzep dotrze do mózgu, może spowodować udar, objawiający się nagłym osłabieniem lub niemożnością mówienia.6 Jeśli dotrze do płuc, może wywołać ból w klatce piersiowej i trudności z oddychaniem. Zakażenia mogą również rozprzestrzenić się na nerki, wątrobę czy inne narządy, powodując ich uszkodzenie.

Zapobieganie zapaleniu wsierdzia

Ponieważ zapalenie wsierdzia jest poważną chorobą, zapobieganie odgrywa kluczową rolę, szczególnie u osób z czynnikami ryzyka. Podstawowym środkiem zapobiegawczym jest dbanie o higienę jamy ustnej. Regularne szczotkowanie i używanie nici dentystycznej zmniejsza liczbę bakterii w jamie ustnej, co z kolei ogranicza ryzyko, że bakterie dostaną się do krwi podczas codziennych czynności.7 Osoby z grup ryzyka powinny regularnie odwiedzać dentystę, co najmniej dwa razy w roku, aby zapobiegać chorobom dziąseł, które ułatwiają bakteriom dostęp do krwiobiegu.6

W niektórych sytuacjach lekarze mogą zalecić profilaktyczne antybiotyki – leki przyjmowane przed określonymi zabiegami, które mogą wprowadzić bakterie do krwi. Dotyczy to głównie zabiegów stomatologicznych, takich jak ekstrakcja zębów, chirurgia dziąseł czy czyszczenie kanałowe.7 Nie wszyscy pacjenci wymagają profilaktyki antybiotykowej – zazwyczaj jest ona zalecana osobom z sztucznymi zastawkami serca, wrodzonymi wadami serca, historią zapalenia wsierdzia lub przeszczepem serca.2

Osoby, które przeszły zapalenie wsierdzia w przeszłości, powinny zawsze informować swoich lekarzy i dentystów o tym fakcie, ponieważ są one w grupie podwyższonego ryzyka ponownej infekcji. Lekarze często wydają takim pacjentom specjalną kartę do noszenia w portfelu, która informuje inne osoby medyczne o konieczności stosowania antybiotyków przed określonymi procedurami.7

Ważne jest również unikanie pewnych ryzykownych zachowań. Osoby przyjmujące narkotyki dożylnie powinny szukać pomocy w zaprzestaniu używania substancji, ponieważ stosowanie niesterylnych igieł jest jednym z głównych sposobów zakażenia.1 Tatuaże i przekłuwanie ciała również niosą ryzyko infekcji, jeśli nie są wykonywane w sterylnych warunkach, dlatego osoby z grup ryzyka powinny unikać takich procedur lub wybierać tylko placówki o najwyższych standardach higieny.

Dbanie o ogólne zdrowie również pomaga w zapobieganiu zapaleniu wsierdzia. Leczenie infekcji, takich jak infekcje skóry czy dróg oddechowych, zmniejsza ryzyko, że bakterie dostaną się do krwi. Osoby z cukrzycą powinny kontrolować poziom cukru we krwi, ponieważ wysokie wartości osłabiają układ odpornościowy i zwiększają podatność na infekcje.4

Patofizjologia zapalenia wsierdzia

Aby zrozumieć, jak zapalenie wsierdzia wpływa na serce, warto poznać mechanizm powstawania tej choroby. Wsierdzie to wewnętrzna wyściółka serca, która w normalnych warunkach jest gładka i odporna na bakterie. Kiedy wsierdzie jest uszkodzone – na przykład przez wcześniejszą infekcję, wadę wrodzoną czy mechaniczne uszkodzenie – bakterie krążące we krwi mają łatwiejszy dostęp do przyczepiania się do tej powierzchni.3

Gdy bakterie przyczepiają się do uszkodzonego wsierdzia lub zastawek, zaczynają się namnażać i tworzyć struktury zwane wegetacjami. Wegetacje to skupiska bakterii, komórek zapalnych, fibryny (białka odpowiedzialnego za krzepnięcie krwi) oraz płytek krwi.3 Te struktury mogą rosnąć i z czasem uszkadzać okoliczne tkanki serca, w tym zastawki. Zniszczenie zastawek powoduje, że przestają one prawidłowo otwierać się i zamykać, co zaburza przepływ krwi przez serce.

Uszkodzenie zastawek sercowych może prowadzić do niedomykalności zastawki – stanu, w którym krew cofa się wstecz zamiast płynąć w odpowiednim kierunku.8 W efekcie serce musi pracować ciężej, aby pompować krew przez organizm, co może prowadzić do niewydolności serca. Niewydolność serca objawia się dusznością, obrzękami i zmęczeniem, ponieważ ciało nie otrzymuje wystarczającej ilości tlenu i składników odżywczych.

W miarę postępu infekcji fragmenty wegetacji mogą oderwać się i podróżować przez krew jako zatory. Jeśli zator dotrze do mózgu, może zablokować dopływ krwi i spowodować udar. Jeśli skieruje się do płuc, może wywołać zatrzymanie krążenia płucnego, a jeśli dotrze do nerek, może prowadzić do ich uszkodzenia.6 Te powikłania są szczególnie niebezpieczne i mogą zagrażać życiu.

Infekcja może również prowadzić do powstawania ropni wewnątrz mięśnia sercowego. Ropnie to kieszonki wypełnione ropą, które dodatkowo uszkadzają serce i mogą powodować zaburzenia rytmu serca.8 Zaburzenia rytmu objawiają się nieregularnym biciem serca, które może być odczuwalne jako kołatanie serca lub szybkie bicie. W skrajnych przypadkach mogą prowadzić do zatrzymania krążenia.