Zakażenie u gospodarza z obniżoną odpornością Podstawowe informacje

Epidemiologia

Problem zakażeń u osób z obniżoną odpornością staje się coraz bardziej powszechny w medycynie. Postępy w chirurgii, leczeniu nowotworów i intensywnej opiece medycznej znacząco wydłużają życie wielu pacjentów, jednak te zaawansowane terapie często osłabiają układ immunologiczny, zwiększając podatność nawet na drobnoustroje uważane za nieszkodliwe dla zdrowych osób.2 Zakażenia u pacjentów z obniżoną odpornością odgrywają coraz większą rolę w codziennej praktyce szpitalnej i są często trudne do leczenia konwencjonalnymi antybiotykami.

Choć dokładne dane epidemiologiczne dotyczące wszystkich zakażeń u osób immunokompromitowanych są trudne do uzyskania ze względu na różnorodność przyczyn obniżonej odporności, wiemy, że problem ten dotyczy szerokiej grupy pacjentów. Obejmuje to osoby z wrodzonymi niedoborami odporności, pacjentów onkologicznych przechodzących chemioterapię, biorców przeszczepów narządów i szpiku kostnego, osoby zakażone HIV, a także pacjentów przyjmujących leki immunosupresyjne z powodu chorób autoimmunologicznych.3

Wzrost liczby osób z osłabioną odpornością wiąże się również ze starzeniem się społeczeństw oraz rosnącą liczbą osób żyjących z przewlekłymi chorobami, które wymagają długotrwałego leczenia wpływającego na układ odpornościowy. To wszystko sprawia, że zakażenia u gospodarzy immunokompromitowanych stanowią coraz większe wyzwanie dla systemów opieki zdrowotnej na całym świecie.

Przyczyny

Obniżona odporność może mieć różnorodne przyczyny, które dzielimy na wrodzone i nabyte. Niektóre osoby rodzą się z warunkami, które osłabiają ich układ immunologiczny, podczas gdy inne nabywają te problemy w trakcie życia z powodu chorób, leków lub innych czynników.4

Obrona organizmu przed zakażeniem zależy od złożonego, zintegrowanego systemu, który obejmuje bariery fizyczne (takie jak skóra, kwas żołądkowy i oczyszczanie śluzowo-rzęskowe), odporność wrodzoną (obejmującą komórki fagocytarne, komórki naturalne zabójcy i system dopełniacza) oraz odporność adaptacyjną (limfocyty B i T).5 Osoba może mieć niedobory jednego lub więcej elementów tej obrony, ale żaden człowiek nie jest całkowicie bezbronny.

Wśród przyczyn wrodzonych najczęściej występują genetyczne zespoły chorobowe oraz defekty komórek B, połączone defekty komórek B i T, defekty komórek T, zaburzenia funkcji makrofagów, niedobory lub dysfunkcje fagocytów oraz niedobory składników systemu dopełniacza.3 Te wrodzone niedobory najczęściej dotyczą płodu i noworodka.

Nabyte przyczyny obniżonej odporności są znacznie bardziej zróżnicowane. Mogą one bezpośrednio zakłócać działanie układu odpornościowego lub zaburzać funkcję barier ochronnych organizmu. Do głównych nabytych przyczyn należą: niedożywienie, zakażenie wirusem HIV, urazy fizyczne, różne stany medyczne oraz działania uboczne leków. Również choroby takie jak cukrzyca, nowotwory, a szczególnie raki krwi (takie jak chłoniak, białaczka czy szpiczak mnogi) osłabiają układ odpornościowy.3

Pacjenci przechodzący przeszczep szpiku kostnego lub przyjmujący leki immunosupresyjne są szczególnie narażeni. Pewne leki, takie jak chemioterapia stosowana w leczeniu nowotworów, radioterapia oraz kortykosteroidy, mogą znacząco osłabić układ odpornościowy. Także obecność ciał obcych, takich jak cewniki żylne czy cewniki moczowe, zwiększa ryzyko zakażenia u osób z obniżoną odpornością.6

Czynniki ryzyka

Istnieje wiele czynników, które zwiększają ryzyko rozwoju zakażeń u osób z obniżoną odpornością. Zrozumienie tych czynników jest kluczowe dla zapobiegania powikłaniom infekcyjnym. Niektóre grupy pacjentów są szczególnie narażone na ciężkie zakażenia.

Pacjenci z defektami komórek B są podatni na częste zakażenia zatok i układu oddechowego oraz zakażenia wirusami nieotoczonymi, takimi jak parwowirus B19 i rotawirus. Natomiast niemal każdy drobnoustrój może wywołać zakażenie u pacjentów z połączonymi defektami komórek B i T.3 To pokazuje, jak różne typy niedoborów odpornościowych prowadzą do różnych wzorców zakażeń.

Szczególnie niebezpieczne są leki zubożające komórki B, takie jak rytuksymab – przeciwciało monoklonalne często stosowane w leczeniu chorób onkologicznych, reumatologicznych i neurologicznych. Według danych CDC, czterech na pięciu pacjentów przyjmujących rytuksymab i zdiagnozowanych z neuroinwazyjną chorobą wywołaną przez wirusy przenoszone przez owady zmarło. Ci, którzy przeżyli, często mieli długotrwałe niepełnosprawności, takie jak dysfunkcje poznawcze i ruchowe.7

Do innych ważnych czynników ryzyka należą: długotrwałe przyjmowanie leków immunosupresyjnych, obecność cewników i innych urządzeń medycznych wprowadzonych do organizmu, niedawne zabiegi chirurgiczne, a także przebywanie w szpitalu, gdzie ryzyko ekspozycji na oporne szczepy bakterii jest wyższe. Również osoby starsze naturalnie mają osłabiony układ odpornościowy związany z procesem starzenia.4

Niedożywienie jest istotnym, choć często niedocenianym czynnikiem ryzyka. Niedobory witamin i składników odżywczych osłabiają zdolność organizmu do walki z infekcjami. Podobnie przewlekłe choroby, takie jak cukrzyca, choroby nerek czy wątroby, mogą pogorszyć funkcjonowanie układu odpornościowego i zwiększyć podatność na zakażenia.

Objawy

Rozpoznanie zakażenia u osoby z obniżoną odpornością może być trudne, ponieważ objawy często różnią się od tych obserwowanych u osób ze zdrowym układem odpornościowym. Jednym z głównych wyzwań jest to, że typowe oznaki infekcji mogą być nieobecne.

Pacjenci ze słabym układem odpornościowym mogą nie wykazywać klasycznych objawów zakażenia, takich jak zaczerwienienie i obrzęk w miejscu infekcji. Czasami jedynym objawem infekcji może być gorączka. To sprawia, że monitorowanie temperatury ciała jest niezwykle ważne u tych pacjentów.6

Częstsze choroby to jeden z głównych sygnałów ostrzegawczych. Jednak samo częste chorowanie nie oznacza automatycznie, że układ odpornościowy nie działa prawidłowo – liczy się rodzaj chorób. Na przykład małe dzieci często przeziębiają się, co jest całkowicie normalne. Ale częste zakażenia bakteryjne, zapalenie płuc lub inne specyficzne choroby mogą oznaczać, że mechanizmy obronne nie działają tak, jak powinny.4

Osoby z obniżoną odpornością mogą również doświadczać następujących objawów: zapadanie na choroby, z którymi większość ludzi radzi sobie bez chorowania; choroby, które u większości ludzi przebiegają łagodnie, u nich wywołują ciężkie objawy; choroby utrzymują się dłużej lub czas powrotu do zdrowia jest wydłużony; oraz większe prawdopodobieństwo rozwinięcia powikłań.4

U pacjentów z zaburzeniami odporności i chorobami wywoływanymi przez wirusy przenoszone przez owady często pojawia się gorączkowa choroba, po której następuje rozwój objawów neurologicznych, takich jak splątanie, drżenia, ogniskowe deficyty neurologiczne, porażenie wstępujące, postępująca demencja, brak reakcji lub śpiączka.7

Zakażenia mogą również szybko się rozwijać. W przypadku braku białych krwinek zwalczających infekcję, zakażenie może gwałtownie postępować od samej gorączki do sepsy (ogólnoustrojowej reakcji zapalnej spowodowanej przez zakażenie) i śmierci. Z tego powodu pacjenci ze słabym układem odpornościowym, którzy mają niskie liczby białych krwinek, są proszeni o natychmiastowe zgłaszanie gorączki. Tacy pacjenci są często hospitalizowani w przypadku gorączki, aby mogli otrzymać leczenie antybiotykami dożylnymi.6

Zapobieganie

Zapobieganie zakażeniom u osób z obniżoną odpornością jest niezwykle ważne i obejmuje szereg strategii, które można zastosować w życiu codziennym. Podstawową zasadą jest minimalizowanie ekspozycji na drobnoustroje chorobotwórcze.

Praktykowanie dobrej higieny rąk to najważniejszy środek zapobiegawczy. Wiele infekcji rozprzestrzenia się przez bakterie lub wirusy, które zbieramy na rękach, dotykając ludzi lub przedmiotów wokół nas. Częste mycie rąk (wodą z mydłem lub płynem dezynfekującym na bazie alkoholu) to najlepszy sposób na zapobieganie rozprzestrzenianiu się zakażeń.6 Ta prosta czynność może znacząco zmniejszyć ryzyko choroby.

Unikanie kontaktu z chorymi osobami to kolejna kluczowa strategia. Nawet zwykły wirus przeziębienia może sprawić, że pacjent ze słabym układem odpornościowym bardzo poważnie zachoruje. Osoby z obniżoną odpornością powinny unikać tłumów, szczególnie w okresach zwiększonej zapadalności na choroby zakaźne, takie jak sezon grypy.6

Szczepienia są krytycznym czynnikiem zmniejszającym rozpowszechnienie i ciężkość chorób zakaźnych w populacji ogólnej. Jedną z najlepszych rzeczy, jakie mogą zrobić zarówno pacjenci, jak i opiekunowie, jest pełne zaszczepienie. Osoby z obniżoną odpornością mogą mieć słabszą odpowiedź immunologiczną i dlatego mniejszą ochronę przed zakażeniami, ale szczepienia nadal są ważne.8 Jeśli to możliwe, wysoce zaleca się, aby pacjenci immunokompromitowani otrzymywali coroczną szczepionkę przeciw grypie.9

Bezpieczeństwo żywności jest równie istotne. Świeże owoce i warzywa mogą rozprzestrzeniać choroby przenoszone przez żywność. Należy myć wszystkie produkty, które planujesz jeść na surowo, pod bieżącą (i niezanieczyszczoną) wodą. Obierz owoce przed jedzeniem. Używaj szczotki do szorowania produktów o twardej skórce, takich jak ziemniaki i marchew. Nie macz produktów w zlewie, który może zawierać bakterie. W szczególności trzymaj się z dala od surowych lub lekko gotowanych kiełków, takich jak kiełki lucerny.10

Ostrożność w kontakcie ze zwierzętami domowymi również jest ważna. Odchody zwierząt mogą przenosić pasożyty, które mogą zainfekować każdego, ale osoby z obniżoną odpornością są bardziej narażone na poważne zachorowanie. Noś rękawiczki podczas czyszczenia kuwety lub klatki albo poproś kogoś innego, aby to zrobił. Następnie dokładnie umyj ręce. Trzymaj się z dala od gadów, płazów i zwierząt hodowlanych.10

Patofizjologia

Patofizjologia zakażeń u osób z obniżoną odpornością odnosi się do zmian w normalnym funkcjonowaniu organizmu, które sprawiają, że osoby te są bardziej podatne na infekcje. Zrozumienie tych mechanizmów pomaga wyjaśnić, dlaczego nawet nieszkodliwe dla zdrowych osób drobnoustroje mogą być śmiertelne dla pacjentów immunokompromitowanych.

Normalnie układ odpornościowy funkcjonuje jako wielowarstwowa obrona. Pierwszą linią obrony są bariery fizyczne – nietknięta skóra zapobiega wnikaniu drobnoustrojów, kwas żołądkowy niszczy wiele bakterii, a oczyszczanie śluzowo-rzęskowe w drogach oddechowych usuwa patogeny. Gdy te bariery są naruszone – na przykład przez urazy, zabiegi chirurgiczne lub skutki uboczne leków, takich jak chemioterapia – drobnoustroje mogą łatwiej przedostać się do organizmu.5

Odporność wrodzona to następna warstwa obrony. Obejmuje ona komórki fagocytarne (które pochłaniają i niszczą drobnoustroje), komórki naturalne zabójcy (które atakują zakażone komórki) oraz system dopełniacza (białka pomagające w niszczeniu patogenów). Gdy którykolwiek z tych elementów nie działa prawidłowo, organizm ma trudności z powstrzymaniem rozprzestrzeniania się infekcji.

Odporność adaptacyjna, która obejmuje limfocyty B i T, jest najbardziej wyspecjalizowaną częścią układu odpornościowego. Limfocyty B produkują przeciwciała, które rozpoznają i neutralizują specyficzne patogeny. Limfocyty T koordynują odpowiedź immunologiczną i niszczą zakażone komórki. Gdy te komórki są uszkodzone lub ich liczba jest zmniejszona – jak w przypadku HIV, niektórych nowotworów lub leków immunosupresyjnych – organizm traci zdolność do rozpoznawania i zwalczania infekcji.5

Jednym z kluczowych problemów u osób z obniżoną odpornością jest niższa liczba białych krwinek zwalczających infekcję. Może to być spowodowane przez pewne nowotwory lub jako działanie uboczne leków stosowanych w leczeniu nowotworów. Gdy liczba tych komórek jest niska, nawet niewielkie zakażenie może szybko stać się zagrażające życiu.6

Patogeny, które normalnie nie powodują chorób lub wywołują jedynie łagodne dolegliwości u osób z prawidłowo funkcjonującym układem odpornościowym, mogą powodować znaczną zachorowalność i śmiertelność u pacjentów z obniżoną odpornością. Konkretne typy zakażeń u tych pacjentów zależą od rodzaju niedoboru odporności, jaki mają.11 Na przykład osoby z defektami komórek B są szczególnie podatne na zakażenia bakteryjne, podczas gdy osoby z defektami komórek T częściej cierpią na zakażenia wirusowe i grzybicze.

Pacjenci z obniżoną odpornością mogą również mieć problemy z usuwaniem infekcji z organizmu. Na przykład infekcja wirusowa, taka jak grypa, może trwać dłużej u pacjenta ze słabym układem odpornościowym w porównaniu z osobą ze zdrowym układem odpornościowym.6 To przedłużone zakażenie nie tylko powoduje dłuższe cierpienie, ale również zwiększa ryzyko powikłań i dalszego osłabienia organizmu.