Polipowatość gruczolakowata jelita grubego Podstawowe informacje

Czym jest polipowatość gruczolakowata jelita grubego?

Polipowatość gruczolakowata jelita grubego, znana również jako FAP (od angielskiej nazwy Familial Adenomatous Polyposis), to zaburzenie genetyczne, które predysponuje do rozwoju licznych polipów w jelicie grubym. Polipy to nieprawidłowe wyrośla w ściance jelita, które same w sobie nie są rakiem, ale pewne ich typy – szczególnie gruczolaki – mogą z czasem przekształcić się w nowotwór złośliwy.1

Podczas gdy wiele osób w starszym wieku rozwija sporadycznie kilka polipów jelitowych, osoby z FAP tworzą ich setki, a nawet tysiące, już od młodego wieku. Ta ogromna liczba polipów dramatycznie zwiększa prawdopodobieństwo, że przynajmniej jeden z nich stanie się rakiem. U osób nieleczonych ryzyko rozwoju raka jelita grubego sięga niemal 100%, a choroba nowotworowa zwykle pojawia się wcześniej niż w populacji ogólnej.1

FAP występuje w dwóch podstawowych postaciach: klasycznej i osłabionej. Postać klasyczna jest bardziej agresywna – polipy pojawiają się już w dzieciństwie, a ich liczba szybko rośnie. Osoby z klasyczną postacią FAP rozwijają raka jelita grubego średnio około 40. roku życia, a do 50. roku życia niemal 90% nieleczonych pacjentów choruje na nowotwór.2

Postać osłabiona charakteryzuje się mniejszą liczbą polipów – średnio około 30 – które pojawiają się później, zwykle we wczesnej lub średniej dorosłości. Ryzyko raka w tej postaci wynosi około 70% w ciągu całego życia, a choroba zwykle rozwija się około 55. roku życia. Osoby z osłabioną postacią FAP nie zawsze muszą poddawać się profilaktycznemu usunięciu jelita grubego, ale wymaga to indywidualnej oceny lekarskiej.2

Epidemiologia – jak często występuje to schorzenie?

Polipowatość gruczolakowata jelita grubego jest stosunkowo rzadkim zaburzeniem. Szacuje się, że dotyka ono około 1 na 8 300 urodzeń na całym świecie. Choroba występuje z jednakową częstością u mężczyzn i kobiet, nie ma więc różnic związanych z płcią w zakresie podatności na FAP.3

Ponieważ FAP jest schorzeniem dziedzicznym, występuje ono rodzinnie. Jeśli jedno z rodziców jest nosicielem zmutowanego genu, każde ich dziecko ma 50% szans na odziedziczenie tej mutacji i rozwinięcie choroby. W około 25-30% przypadków mutacja pojawia się spontanicznie – oznacza to, że nie ma żadnego rodzica z FAP, ale u dziecka dochodzi do nowej mutacji genetycznej.4

Ze względu na dziedziczny charakter choroby, członkowie rodzin, w których występuje FAP, powinni być regularnie badani i monitorowani od młodego wieku. Wczesne wykrycie schorzenia jest kluczowe dla zapobiegania rakowi jelita grubego.

Przyczyny polipowatości gruczolakowatej

Polipowatość gruczolakowata jelita grubego jest wywoływana przez mutację w genie o nazwie APC (adenomatous polyposis coli). Gen ten pełni rolę supresorowego genu nowotworowego, co oznacza, że jego prawidłowa wersja pomaga kontrolować wzrost komórek i zapobiega ich niekontrolowanemu podziałowi. Kiedy gen APC jest zmutowany, traci swoją zdolność do hamowania nadmiernego wzrostu komórek, co prowadzi do powstawania polipów.4

FAP jest schorzeniem dziedziczonym w sposób autosomalny dominujący. Oznacza to, że wystarczy jedna kopia zmutowanego genu (otrzymana od jednego z rodziców), aby choroba się rozwinęła. Jeśli jeden z rodziców ma FAP, istnieje 50% prawdopodobieństwo, że przekaże zmutowany gen swojemu dziecku. Jeśli dziecko odziedziczy mutację, z pewnością rozwinie polipy, choć wiek ich pojawienia się i nasilenie mogą się różnić.1

W niektórych przypadkach – jak wspomnieliśmy wcześniej – mutacja genu APC pojawia się spontanicznie, jako tzw. mutacja de novo. Taka osoba nie ma rodzinnej historii FAP, ale sama jest nosicielem mutacji i może przekazać ją swoim dzieciom.

Czynniki ryzyka

Głównym i praktycznie jedynym czynnikiem ryzyka rozwoju polipowatości gruczolakowatej jelita grubego jest posiadanie mutacji w genie APC. Ponieważ jest to schorzenie genetyczne, nie ma typowych czynników ryzyka związanych ze stylem życia, które mogłyby zwiększać lub zmniejszać prawdopodobieństwo zachorowania.

Największe ryzyko dotyczy osób, które mają rodzica, rodzeństwo lub inne bliskie krewne z rozpoznanym FAP. W takich rodzinach każde dziecko osoby z FAP ma 50% szans na odziedziczenie zmutowanego genu. Z tego powodu badania przesiewowe i testy genetyczne są rutynowo zalecane członkom rodzin, w których zdiagnozowano FAP.4

Chociaż nie można zapobiec dziedziczeniu mutacji, wczesne wykrycie nosicielstwa genu umożliwia systematyczny nadzór medyczny i odpowiednio wczesne interwencje chirurgiczne, które mogą uratować życie. Testy genetyczne pozwalają również osobom, które nie odziedziczyły mutacji, uniknąć niepotrzebnego stresu i nadmiernych badań kontrolnych.

Objawy polipowatości gruczolakowatej

We wczesnych stadiach polipowatość gruczolakowata jelita grubego często nie wywołuje żadnych widocznych objawów. Polipy mogą rosnąć przez lata, zanim pacjent zauważy jakiekolwiek problemy. Z czasem jednak, gdy liczba i rozmiar polipów wzrasta, mogą pojawić się charakterystyczne symptomy.3

Jednym z najczęstszych objawów jest krwawienie z odbytnicy. Może ono objawiać się obecnością jasnoczerwonej krwi w stolcu lub na papierze toaletowym. Krwawienie jest spowodowane uszkodzeniem polipów przez przechodzącą przez jelito treść pokarmową. U około 75% pacjentów z FAP krwawienie z odbytnicy jest pierwszym zauważalnym objawem.3

Kolejnym częstym objawem są bóle brzucha. Polipy, zwłaszcza gdy są liczne i duże, mogą powodować uczucie dyskomfortu, skurcze lub ból w jamie brzusznej. W niektórych przypadkach mogą również prowadzić do częściowej niedrożności jelita, co nasila dolegliwości bólowe.

Biegunka lub zmiany w rytmie wypróżnień to również możliwe objawy. Liczne polipy mogą zakłócać prawidłowe funkcjonowanie jelita grubego, prowadząc do przewlekłej biegunki, zaparć lub naprzemiennego występowania obu stanów. Niektórzy pacjenci odczuwają również wzdęcia i nadmierną produkcję gazów jelitowych.3

Poza objawami związanymi z jelitem grubym, osoby z FAP mogą rozwijać polipy w innych częściach przewodu pokarmowego, szczególnie w dwunastnicy i żołądku. Polipy w dwunastnicy występują u wielu pacjentów z FAP i zwiększają ryzyko raka dwunastnicy. Niektóre osoby mogą również mieć tzw. guzy desmoidalne – nienowotworowe, ale agresywnie rosnące zmiany w tkance łącznej, które mogą powodować poważne problemy zdrowotne.4

W rzadszych przypadkach FAP wiąże się z rozwojem nowotworów w innych narządach, takich jak wątroba (zwłaszcza u dzieci – guz wątrobowokomórkowy), tarczyca, trzustka czy mózg. Z tego powodu pacjenci z FAP wymagają regularnych badań kontrolnych nie tylko jelita grubego, ale i innych narządów.2

Zapobieganie

Ponieważ polipowatość gruczolakowata jelita grubego jest schorzeniem genetycznym, nie można jej zapobiec poprzez zmiany stylu życia ani diety. Jednakże istnieją strategie, które mogą znacznie zmniejszyć ryzyko rozwoju raka u osób z tą chorobą.

Najważniejszym elementem zapobiegania jest wczesne wykrycie mutacji genu APC. Członkowie rodzin, w których występuje FAP, powinni poddać się testom genetycznym już w dzieciństwie lub wczesnej młodości. Jeśli test potwierdzi obecność mutacji, pacjent może rozpocząć regularne badania kolonoskopowe, które pozwolą na monitorowanie wzrostu polipów.5

Dla osób z potwierdzonym FAP kluczowe jest profilaktyczne usunięcie jelita grubego – operacja zwana kolektomią. Zabieg ten jest zazwyczaj zalecany w późnym okresie dojrzewania lub wczesnej dorosłości, zanim polipy zdążą się przekształcić w raka. Usunięcie jelita grubego niemal całkowicie eliminuje ryzyko rozwoju raka jelita grubego.1

Po kolektomii pacjenci nadal wymagają regularnych badań kontrolnych, ponieważ mogą rozwijać polipy w pozostałej części przewodu pokarmowego, szczególnie w dwunastnicy. Endoskopia górnego odcinka przewodu pokarmowego jest zalecana regularnie, aby monitorować stan dwunastnicy i żołądka.4

Badania wykazały, że niektóre leki, takie jak celekoksyb czy sulindak, mogą zmniejszać liczbę i rozmiar polipów u pacjentów z FAP. Jednak te leki nie zastępują operacji i są stosowane jedynie jako terapia wspomagająca. Nie są one skutecznym sposobem na całkowite zapobieganie rakowi jelita grubego.6

Patofizjologia – co dzieje się w organizmie?

Aby zrozumieć, jak polipowatość gruczolakowata jelita grubego wpływa na organizm, warto poznać mechanizm działania genu APC. W normalnych warunkach gen ten produkuje białko, które kontroluje wzrost komórek w jelicie. Białko APC jest częścią układu sygnałowego, który zapobiega niekontrolowanemu podziałowi komórek i hamuje ich przemianę w nowotwór.7

Kiedy gen APC jest zmutowany, jego produkt – białko APC – nie działa prawidłowo. W rezultacie komórki nabłonka jelitowego zaczynają dzielić się w sposób niekontrolowany, tworząc polipy. Te nieprawidłowe wyrośla są początkowo łagodne, ale z czasem mogą gromadzić dodatkowe mutacje genetyczne, które prowadzą do ich transformacji w raka.4

Proces ten nazywany jest sekwencją polip-rak i może trwać kilka lat lub dłużej. Na początku polipy są małe i łagodne, ale jeśli nie zostaną usunięte, mogą rosnąć i nabierać cech nowotworowych. W przypadku FAP liczba polipów jest tak duża, że prawdopodobieństwo, iż przynajmniej jeden z nich przejdzie całą sekwencję i przekształci się w raka, jest niemal pewne.

Ponadto mutacje w genie APC mogą wpływać na inne tkanki poza jelitem grubym. Z tego powodu pacjenci z FAP mogą rozwijać polipy w żołądku, dwunastnicy, a także guzy w tkance łącznej (guzy desmoidalne) czy w kościach. Te zmiany pozajelitowe stanowią dodatkowe wyzwanie w leczeniu i monitorowaniu pacjentów z FAP.2

Warto również wspomnieć, że istnieje związek między FAP a innymi nowotworami, takimi jak rak tarczycy, wątroby (zwłaszcza u dzieci) czy mózgu. Mechanizmy te nie są do końca poznane, ale prawdopodobnie wynikają z szerokiego wpływu genu APC na kontrolę wzrostu komórek w całym organizmie.