Zaburzenie wchłaniania Podstawowe informacje

Czym jest zaburzenie wchłaniania?

Kiedy jemy posiłek, nasz organizm nie tylko go trawi, ale również pobiera z niego wszystkie potrzebne składniki odżywcze. Ten proces nazywamy wchłanianiem – to moment, w którym białka, tłuszcze, węglowodany, witaminy i minerały przedostają się przez ściany jelit do krwi i wędrują dalej do całego ciała.1 Zaburzenie wchłaniania występuje wtedy, gdy jelito cienkie – główne miejsce, gdzie ten proces się odbywa – nie jest w stanie przyswoić tych substancji w wystarczającej ilości.2

To schorzenie może dotyczyć jednego konkretnego składnika odżywczego, na przykład laktozy czy tłuszczów, albo może być ogólne i uniemożliwiać wchłanianie wielu różnych substancji naraz.2 Wszystko, czego organizm nie zdoła wchłonąć, wychodzi wraz ze stołcem. Dlatego osoby z tym problemem często mają biegunkę, która dodatkowo pogarsza sytuację – pokarm przesuwa się wtedy przez jelita zbyt szybko, by cokolwiek mogło zostać przyswojone.2

Trzeba pamiętać, że trawienie to proces złożony, składający się z trzech etapów. Pierwszy to rozkładanie jedzenia na mniejsze kawałki, drugi to wchłanianie substancji odżywczych, a trzeci to wydalanie resztek.2 Zaburzenie wchłaniania dotyczy właśnie tego drugiego etapu. W krótkim czasie objawia się dyskomfortem żołądkowo-jelitowym, ale z czasem organizm zaczyna wykazywać coraz więcej objawów niedoboru składników odżywczych, co może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych.2

Epidemiologia – jak często występuje zaburzenie wchłaniania?

Zaburzenia wchłaniania stają się coraz bardziej powszechne w dzisiejszych czasach, głównie z powodu pogorszenia ogólnego stanu zdrowia przewodu pokarmowego w populacji.3 Nie jest to jedna, konkretna choroba – to raczej zbiór różnych schorzeń, które mogą dotknąć ludzi w każdym wieku, zarówno dzieci, jak i dorosłych.1

Niektóre przyczyny zaburzeń wchłaniania są bardziej powszechne niż inne. Na przykład nietolerancja laktozy, która jest jedną z form zaburzenia wchłaniania, dotyka wielu osób na świecie, szczególnie w populacjach azjatyckich, afrykańskich i południowoamerykańskich. Z kolei celiakia, czyli choroba trzewna – schorzenie, w którym gluten uszkadza jelito cienkie – występuje u około 1% populacji, choć wiele przypadków pozostaje niezdiagnozowanych.1

Zaburzenia wchłaniania mogą wystąpić również jako skutek uboczny różnych chorób przewlekłych. Mukowiscydoza, przewlekłe zapalenie trzustki, zespół krótkiego jelita po operacjach usunięcia części jelita, czy choroby zapalne jelit, takie jak choroba Crohna, to tylko niektóre stany, które mogą prowadzić do problemów z przyswajaniem składników odżywczych.1 Również osoby starsze, u których naturalne funkcje trawienne słabną z wiekiem, mogą być bardziej narażone na tego typu problemy.2

Przyczyny zaburzeń wchłaniania

Zaburzenia wchłaniania mogą mieć wiele różnych przyczyn, a ich zrozumienie pomaga lekarzom ustalić właściwe leczenie. Najczęściej problem wynika albo z tego, że pokarm nie jest prawidłowo trawiony, albo z tego, że ściana jelita nie może przyswoić składników odżywczych.4

Jedną z głównych przyczyn są choroby wpływające na samo jelito. Celiakia to stan, w którym spożywanie glutenu – białka znajdującego się w pszenicy, życie i jęczmieniu – prowadzi do uszkodzenia kosmków jelitowych, czyli małych wypustek, które zwiększają powierzchnię wchłaniania w jelicie cienkim.1 Bez zdrowych kosmków jelitowych organizm nie jest w stanie skutecznie pobierać składników odżywczych. Podobnie dzieje się w przypadku choroby tropikalnej sprue, choroby Whipple'a, czy choroby Crohna – wszystkie te schorzenia uszkadzają błonę śluzową jelit.1

Inną przyczyną są problemy z trawieniem pokarmu. Trzustka wytwarza enzymy, które pomagają rozkładać tłuszcze i inne składniki odżywcze na mniejsze cząsteczki, które mogą być wchłonięte.5 Jeśli trzustka jest uszkodzona – na przykład przez mukowiscydozę, przewlekłe zapalenie trzustki, uraz lub operację – organizm nie będzie w stanie odpowiednio trawić tłuszczów i innych substancji.1 Podobnie dzieje się, gdy w jelitach brakuje pewnych enzymów trawiennych – na przykład ludzie z nietolerancją laktozy nie wytwarzają wystarczającej ilości enzymu laktazy, który rozkłada cukier mleczny.1

Kolejnym źródłem problemów są infekcje. Bakterie, wirusy lub pasożyty mogą uszkodzić ścianę jelita, uniemożliwiając przechodzenie składników odżywczych do krwi.6 Przykładem jest przerost bakteryjny w jelicie cienkim (SIBO), w którym zbyt wiele bakterii rozwija się w jelicie cienkim i zakłóca proces wchłaniania.1 Również zakażenie pasożytami, takimi jak tasiemce czy lamblie, może prowadzić do zaburzeń wchłaniania.7

Operacje chirurgiczne, które skracają długość jelita cienkiego – na przykład w przypadku zespołu krótkiego jelita – również mogą znacząco ograniczyć zdolność organizmu do wchłaniania składników odżywczych.1 Ponadto niektóre leki, takie jak antybiotyki, leki przeciwbólowe czy preparaty stosowane w leczeniu otyłości, mogą zakłócać procesy trawienne i wchłaniania.5

Czynniki ryzyka

Pewne grupy ludzi są bardziej narażone na rozwój zaburzeń wchłaniania ze względu na różne czynniki zdrowotne, genetyczne czy środowiskowe. Zrozumienie tych czynników ryzyka może pomóc w identyfikacji osób, które powinny być szczególnie uważne na objawy.6

Osoby z chorobami przewlekłymi układu pokarmowego są w grupie podwyższonego ryzyka. Należą do nich pacjenci z chorobą Crohna, wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego, celiaką czy przewlekłym zapaleniem trzustki.1 Jeśli ktoś w rodzinie miał celiaką, ryzyko zachorowania na tę chorobę jest wyższe, co sugeruje genetyczne podłoże tego schorzenia.7

Niektóre czynniki związane z dietą i stylem życia również mogą zwiększać ryzyko. Osoby stosujące dietę bogatą w żywność wysokoprzetworzoną, ubogą w błonnik i składniki odżywcze, mogą doświadczać problemów z trawieniem i wchłanianiem.3 Również długotrwałe stosowanie niektórych leków – takich jak antybiotyki, inhibitory pompy protonowej (leki zmniejszające wydzielanie kwasu żołądkowego) czy leki przeciwzapalne – może zakłócać równowagę bakteryjną w jelitach i wpływać na zdolność wchłaniania składników odżywczych.5

Osoby, które przeszły operacje przewodu pokarmowego, takie jak usunięcie części jelita cienkiego, resekcja żołądka czy operacje bariatryczne (leczenie otyłości), również są bardziej narażone.1 W takich przypadkach długość lub powierzchnia wchłaniania jest zmniejszona, co automatycznie zmniejsza zdolność organizmu do przyswajania składników odżywczych.8

Infekcje i narażenie na pasożyty to kolejny czynnik ryzyka. Osoby mieszkające w rejonach o niskim standardzie higieny, podróżujące do krajów tropikalnych lub spożywające zanieczyszczoną wodę i żywność są bardziej narażone na zakażenia pasożytnicze, które mogą prowadzić do zaburzeń wchłaniania.7 Również osoby z osłabionym układem odpornościowym, na przykład pacjenci z AIDS, są bardziej podatne na infekcje przewodu pokarmowego i związane z nimi problemy z wchłanianiem.5

Objawy zaburzeń wchłaniania

Objawy zaburzeń wchłaniania mogą się różnić w zależności od tego, które składniki odżywcze organizm nie jest w stanie przyswoić. Niektóre objawy pojawiają się szybko, inne rozwijają się stopniowo, w miarę jak w organizmie narastają niedobory.2

Najczęstszym objawem jest przewlekła biegunka. Stolce są wtedy luźne, obfite, tłuste i mają szczególnie nieprzyjemny zapach.1 Jeśli tłuszcze nie są wchłaniane, stołki mogą być połyskliwe i unosić się na powierzchni wody – to stan zwany steatorreą.5 Osoby z zaburzeniami wchłaniania często skarżą się również na wzdęcia, gazy i dyskomfort w jamie brzusznej.7 Wszystko to sprawia, że codzienne życie staje się trudniejsze, a wiele osób unika wychodzenia z domu z obawy przed nagłą potrzebą skorzystania z toalety.8

Z czasem, gdy organizm nie otrzymuje wystarczającej ilości kalorii i składników odżywczych, następuje utrata masy ciała i osłabienie.7 U dzieci może to prowadzić do zahamowania wzrostu i rozwoju, znanego jako "brak przyrostu masy ciała" – dziecko nie przybiera na wadze ani nie rośnie w takim tempie, jak jego rówieśnicy.5 U dorosłych może pojawić się utrata masy mięśniowej, uczucie chronicznego zmęczenia i ogólne osłabienie organizmu.7

Niedobory witamin i minerałów prowadzą do swoich własnych, specyficznych objawów. Brak witaminy B12 może powodować niedokrwistość (anemię), którą charakteryzuje bladość skóry, zmęczenie i duszności.2 Niedobór witamin rozpuszczalnych w tłuszczach – A, D, E i K – może prowadzić do problemów ze wzrokiem (witamina A), osłabienia kości (witamina D), problemów z krzepnięciem krwi i łatwego siniaczenia (witamina K) oraz uszkodzenia nerwów (witamina E).2 Brak żelaza również prowadzi do niedokrwistości i uczucia ciągłego wyczerpania.9 Niedobór wapnia i magnezu może wywoływać drętwienie, mrowienie w dłoniach i stopach oraz skurcze mięśni.2

U kobiet zaburzenia wchłaniania mogą prowadzić do zaburzeń miesiączkowania lub całkowitego ustania miesiączki.4 Ogólnie rzecz biorąc, długotrwałe zaburzenia wchłaniania wpływają na każdy system organizmu, ponieważ bez właściwych składników odżywczych ciało nie jest w stanie funkcjonować prawidłowo.2

Zapobieganie zaburzeniom wchłaniania

Chociaż nie wszystkie przyczyny zaburzeń wchłaniania można zapobiec – zwłaszcza te genetyczne czy wynikające z chorób przewlekłych – istnieją sposoby, które mogą zmniejszyć ryzyko ich wystąpienia lub złagodzić objawy, jeśli problem już się pojawił.3

Kluczową rolę odgrywa zdrowa, zbilansowana dieta. Jedzenie świeżych owoców, warzyw, ryb, mięsa z wypasu i pełnoziarnistych produktów może wspierać zdrowie układu trawiennego.3 Dieta bogate w błonnik pomaga utrzymać regularne wypróżnienia i zdrową florę bakteryjną w jelitach. Warto unikać żywności wysoko przetworzonej, bogatej w cukry i tłuszcze trans, które mogą podrażniać jelita i zakłócać trawienie.3

Jeśli ktoś wie, że ma nietolerancje pokarmowe, takie jak nietolerancja laktozy czy celiakia, powinien unikać produktów, które wywołują objawy.1 W przypadku celiakii całkowite wyeliminowanie glutenu z diety jest niezbędne, aby jelito mogło się zregenerować i prawidłowo wchłaniać składniki odżywcze.9 Osoby z nietolerancją laktozy mogą stosować produkty bezlaktozowe lub suplementy enzymu laktazy.9

Ważne jest również dbanie o zdrowie trzustki i wątroby, które odgrywają kluczową rolę w trawieniu. Unikanie nadmiernego spożycia alkoholu, palenia tytoniu i stosowanie zdrowej diety mogą pomóc w ochronie tych narządów.3 Osoby z chorobami trzustki lub wątroby powinny ściśle współpracować z lekarzem, aby monitorować swoje zdrowie i stosować odpowiednie leczenie.9

Jeśli chodzi o suplementację, osoby z ryzykiem niedoborów powinny rozważyć przyjmowanie witamin i minerałów pod nadzorem lekarza. Suplementy żelaza, witaminy B12, wapnia, magnezu i witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K) mogą być zalecane w przypadku potwierdzonych niedoborów.9 Ważne jest jednak, aby nie przyjmować suplementów bez konsultacji z lekarzem, ponieważ nadmiar niektórych substancji może również być szkodliwy.3

Osoby narażone na infekcje pasożytnicze powinny dbać o higienę, myć ręce przed jedzeniem, pić tylko czystą wodę i dokładnie gotować żywność, szczególnie podczas podróży do krajów o niskim standardzie sanitarnym.7 Regularne badania przesiewowe mogą pomóc wykryć infekcje we wczesnym stadium, zanim doprowadzą do poważnych problemów z wchłanianiem.3

Patofizjologia – jak zaburzenie wchłaniania wpływa na organizm

Aby zrozumieć, jak zaburzenie wchłaniania wpływa na organizm, warto przyjrzeć się normalnemu procesowi trawienia i wchłaniania. Po zjedzeniu posiłku pokarm przechodzi przez żołądek, gdzie kwas żołądkowy i enzymy zaczynają go rozkładać.6 Następnie trafia do jelita cienkiego, które jest głównym miejscem wchłaniania składników odżywczych. Ściana jelita cienkiego pokryta jest drobnymi wypustkami zwanymi kosmkami jelitowymi, które zwiększają powierzchnię wchłaniania – dzięki nim organizm może pobierać maksymalną ilość składników odżywczych z pokarmu.2

W zaburzeniach wchłaniania ten proces jest zakłócany na różnych poziomach. Jeśli kosmki jelitowe są uszkodzone – jak w przypadku celiakii, choroby Crohna czy chorób zapalnych jelit – powierzchnia wchłaniania jest zmniejszona, co oznacza, że organizm nie może pobrać wystarczającej ilości składników odżywczych.1 Nawet jeśli pokarm jest prawidłowo trawiony, uszkodzona błona śluzowa nie pozwala substancjom przejść do krwi.2

Jeśli problem leży w trawieniu, pokarm nie jest rozkładany na wystarczająco małe cząsteczki, by mogły zostać wchłonięte. Na przykład, jeśli trzustka nie wytwarza wystarczającej ilości enzymów trawiennych, tłuszcze pozostają w postaci dużych cząsteczek, które nie mogą przejść przez ścianę jelita.5 Podobnie dzieje się, gdy brakuje kwasów żółciowych produkowanych przez wątrobę – są one niezbędne do emulgacji tłuszczów, czyli rozbicia ich na mniejsze kropelki, które mogą być strawione przez enzymy.9

W przypadku przerostu bakteryjnego w jelicie cienkim (SIBO), nadmiar bakterii zakłóca normalny proces wchłaniania. Bakterie te konsumują składniki odżywcze, zanim organizm zdąży je wchłonąć, a także produkują toksyny, które mogą uszkadzać błonę śluzową jelita.1 To dodatkowo pogarsza sytuację, prowadząc do zapalenia, wzdęć i biegunek.3

Z biegiem czasu niedobory składników odżywczych prowadzą do szeregu zmian w organizmie. Brak białka prowadzi do utraty masy mięśniowej i osłabienia.2 Niedobór witamin i minerałów wpływa na wiele systemów – kości stają się słabsze (z powodu braku wapnia i witaminy D), układ nerwowy jest uszkadzany (brak witaminy B12 i witaminy E), a układ odpornościowy słabnie, co zwiększa podatność na infekcje.2 Niedobór żelaza prowadzi do niedokrwistości, co objawia się chronicznym zmęczeniem, bladością i dusznościami.9