Zaburzenia pod postacią somatyczną

Czym są zaburzenia pod postacią somatyczną

Zaburzenia pod postacią somatyczną to schorzenie zdrowia psychicznego, w którym osoba odczuwa znaczący niepokój związany z objawami fizycznymi i ma nieprawidłowe myśli, uczucia oraz zachowania w odpowiedzi na te symptomy. Zaburzenie to zakłóca codzienne funkcjonowanie i jakość życia chorego1.

Chociaż osoba z zaburzeniami pod postacią somatyczną zgłasza objawy, mogą one nie mieć wyjaśnienia medycznego lub być normalnymi odczuciami ciała albo dyskomfortem. Nawet gdy istnieje przyczyna medyczna, zmartwienie osoby jest nieproporcjonalne do objawu. Ludzie z tym zaburzeniem często nie zdają sobie sprawy ze swojego podstawowego stanu psychicznego i wierzą, że mają poważne dolegliwości fizyczne1.

Zaburzenia pod postacią somatyczną według piątej edycji Podręcznika diagnostycznego i statystycznego zaburzeń psychicznych (DSM-5) obejmują jeden lub więcej objawów fizycznych, którym towarzyszy nadmierna ilość czasu, energii, emocji lub zachowań związanych z objawem, co prowadzi do znaczącego cierpienia lub dysfunkcji. Objawy fizyczne mogą, ale nie muszą być wyjaśnione przez stan medyczny1.

We wcześniejszych edycjach podręcznika diagnostycznego rozpoznanie nie mogło być postawione, jeśli objawy somatyczne dało się wyjaśnić klinicznie. Wcześniejsze klasyfikacje nie wymagały również obecności określonych cech psychologiczno-behawioralnych. DSM-5 usunęło też zaburzenie somatyzacyjne, niezróżnicowane zaburzenie somatoformiczne, hipochondrię (nadmierny lęk przed chorobami) i zaburzenie bólowe. Wielu pacjentów, którzy historycznie spełniali kryteria jednego z tych stanów, obecnie spełnia kryteria zaburzeń pod postacią somatyczną na podstawie tych zmian1.

Osoba z tym zaburzeniem nie "udaje" swoich objawów. Ból i inne symptomy są prawdziwe i powodują autentyczne cierpienie. Mogą być spowodowane problemem medycznym. Często jednak nie można znaleźć fizycznej przyczyny. Jednak to właśnie ekstremalna reakcja i zachowania dotyczące objawów stanowią główny problem1.

Objawy i ich charakterystyka

Zaburzenia pod postacią somatyczną zazwyczaj zaczynają się przed ukończeniem 30. roku życia i występują częściej u kobiet niż u mężczyzn1. Powtarzające się dolegliwości fizyczne zwykle rozpoczynają się przed 30. rokiem życia, czasami w dzieciństwie. Większość pacjentów ma wiele objawów somatycznych, ale niektórzy mają tylko jeden ciężki objaw, zazwyczaj ból1.

Typowe objawy fizyczne występujące w zaburzeniach pod postacią somatyczną to1:

• Ból
• Zmęczenie lub osłabienie
• Duszność

Może występować jeden lub więcej objawów dowolnego typu. Objawy mogą pojawiać się i znikać lub zmieniać się z czasem. Mogą być spowodowane schorzeniem medycznym, ale mogą też nie mieć wyraźnej przyczyny1.

To, jak ludzie czują się i zachowują w odpowiedzi na te fizyczne odczucia, stanowi główne objawy zaburzeń pod postacią somatyczną. Te reakcje muszą utrzymywać się przez 6 miesięcy lub dłużej. Osoby z tym zaburzeniem mogą1:

• Odczuwać ekstremalne lub przesadne myśli, uczucia lub zachowania związane z objawami fizycznymi
• Ciągle martwić się potencjalną chorobą
• Postrzegać normalne odczucia lub niewielkie dyskomforty jako oznaki poważnej choroby
• Obawiać się, że objawy są poważne, nawet gdy nie ma na to dowodów
• Uważać, że badania lub oceny lekarskie były niewystarczające
• Obawiać się aktywności fizycznej, która może uszkodzić ciało
• Wielokrotnie sprawdzać ciało pod kątem nieprawidłowości
• Często korzystać z opieki medycznej, co niewiele pomaga lub pogarsza sytuację
• Być niewrażliwym na leczenie medyczne lub niezwykle wrażliwym na działania niepożądane leków
• Doświadczać cięższych dolegliwości niż zwykle oczekiwane dla stanu medycznego

Ciężkość może się zmieniać, ale objawy utrzymują się i rzadko ustępują na dłuższy okres. Same objawy lub nadmierne zmartwienie nimi jest bolesne lub zakłóca życie codzienne1.

Osoba z zaburzeniami pod postacią somatyczną może również mieć objawy lęku i depresji. Może zacząć czuć się beznadziejnie i próbować popełnić samobójstwo lub mieć problem z przystosowaniem się do stresu życiowego. Może nadużywać alkoholu lub narkotyków, w tym leków na receptę. Małżonkowie i inni członkowie rodziny mogą odczuwać niepokój, ponieważ objawy osoby utrzymują się przez długi czas, a żadne leczenie medyczne nie wydaje się pomagać1.

Objawy zaburzeń pod postacią somatyczną różnią się w zależności od kultury, czasami w zależności od tego, jak choroba lub "role chorego" są postrzegane w danej kulturze. Czynniki kulturowe mogą również wpływać na proporcje mężczyzn i kobiet z tym zaburzeniem1.

Przyczyny i czynniki ryzyka

Nie jest jasne, dlaczego niektórzy ludzie rozwijają zaburzenia pod postacią somatyczną. Pewne czynniki mogą być zaangażowane1:

• Negatywne nastawienie
• Większa fizyczna i emocjonalna wrażliwość na ból i inne odczucia
• Historia rodzinna lub wychowanie
• Genetyka

Ludzie, którzy mają historię przemocy fizycznej lub seksualnej, mogą być bardziej narażeni na rozwinięcie tego zaburzenia. Jednak nie każdy z zaburzeniami pod postacią somatyczną ma historię przemocy1.

Czynniki ryzyka obejmują zaniedbanie i nadużycia w dzieciństwie, chaotyczny styl życia, historię nadużywania substancji i alkoholu oraz stresory psychospołeczne i biopsychospołeczne1.

Zaburzenia pod postacią somatyczną są podobne do zaburzenia lękowego o chorobę (hipochondrii). Jest to sytuacja, gdy ludzie są nadmiernie zaniepokojeni zachorowaniem lub rozwinięciem poważnej choroby. W pełni oczekują, że w pewnym momencie bardzo zachorują. W przeciwieństwie do zaburzeń pod postacią somatyczną, w zaburzeniu lękowym o chorobę występuje niewiele lub brak rzeczywistych objawów fizycznych1.

Rozpoznanie zaburzenia

Rozpoznanie opiera się na wywiadzie od pacjenta i czasami od członków rodziny1. Ważne jest, aby najpierw upewnić się, że osoba nie ma problemu fizycznego wymagającego leczenia. Lekarz przeprowadzi badanie fizykalne i może zalecić pewne testy diagnostyczne1.

Według kryteriów diagnostycznych DSM-5, aby rozpoznać zaburzenia pod postacią somatyczną, muszą być spełnione następujące warunki1:

• Jeden lub więcej objawów somatycznych, które są bolesne lub powodują znaczące zakłócenie w życiu codziennym
• Nadmierne myśli, uczucia lub zachowania związane z objawami somatycznymi lub związanymi z nimi problemami zdrowotnymi
• Stan utrzymuje się przez co najmniej 6 miesięcy

Oprócz kompleksowego wywiadu klinicznego i oceny kryteriów diagnostycznych, należy rozważyć użycie narzędzi przesiewowych, takich jak Kwestionariusz Zdrowia Pacjenta-15 (Patient Health Questionnaire-15) lub Skala Objawów Somatycznych-8 (Somatic Symptom Scale-8) u pacjentów z podejrzeniem zaburzeń pod postacią somatyczną1.

Rozpoznanie różnicowe powinno uwzględniać zaburzenie adaptacyjne (problemy z przystosowaniem do stresu), zaburzenie dysmorficzne ciała (nadmierne skupienie na wyglądzie), zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne i hipochondrię1.

Metody leczenia

Leczenie zaburzeń pod postacią somatyczną może być trudne, ponieważ osoba często twierdzi, że jej problemy są wyłącznie fizyczne. Jednak leczenie może pomóc zmniejszyć objawy i poprawić jakość życia1.

Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) i terapia oparta na uważności są skuteczne w leczeniu zaburzeń pod postacią somatyczną1. CBT koncentruje się na związku między myślami, uczuciami i zachowaniami. Terapeuta może pomóc rozpoznać, jak niektóre wzorce myślenia przyczyniają się do objawów fizycznych. Terapeuta może również pomóc nauczyć się nowych umiejętności radzenia sobie z objawami somatycznymi1.

Ważnym elementem leczenia jest psychoedukacja – nauczanie o zaburzeniu. Profesjonalista zdrowotny, taki jak terapeuta lub pielęgniarka, może przedstawić informacje o zaburzeniach pod postacią somatyczną i o tym, jak stan wpływa na mózg. Zrozumienie, jak mózg może powodować objawy fizyczne, takie jak ból, może pomóc osobie stać się mniej przywiązaną do samych objawów i postrzegać swoje doświadczenia bardziej obiektywnie1.

Stosowanie selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) lub trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych było skuteczne w łagodzeniu objawów1. Amitryptylina, selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i dziurawiec zwyczajny są skutecznymi farmakologicznymi metodami leczenia zaburzeń pod postacią somatyczną1.

Inne leki przeciwdepresyjne (inhibitory monoaminooksydazy, bupropion, leki przeciwpadaczkowe i leki przeciwpsychotyczne) są nieskuteczne w leczeniu zaburzeń pod postacią somatyczną i należy ich unikać1.

Pacjenci odnoszą korzyści z nawiązania stałej, wspierającej relacji lekarz-pacjent, która unika narażania pacjenta na niepotrzebne badania diagnostyczne i terapie1. Ważne jest dla lekarza pierwszego kontaktu, aby planować regularne wizyty, ustanowić silny sojusz terapeutyczny, uznawać i legitymizować objawy pacjenta oraz ograniczać badania diagnostyczne lub skierowania do specjalistów1.

Skierowanie do specjalisty zdrowia psychicznego może być konieczne, gdy leczenie przez lekarza pierwszego kontaktu jest nieskuteczne1. Najlepiej dostosowanym podejściem jest opieka stopniowana z bliską współpracą podstawowej opieki zdrowotnej, specjalisty somatycznego i specjalistów zdrowia psychicznego działających w oparciu o model biopsychospołeczny integrujący czynniki somatyczne i psychospołeczne wywołujące cierpienie oraz czynniki terapeutyczne1.

Radzenie sobie z zaburzeniem

Życie z zaburzeniami pod postacią somatyczną może być wyzwaniem, ale istnieją strategie, które mogą pomóc w codziennym funkcjonowaniu. Cierpienie często powoduje, że osoby odwiedzają wielu świadczeniodawców opieki zdrowotnej i poddają się wielu badaniom medycznym i niepotrzebnym procedurom1.

Ważne jest, aby zrozumieć, że objawy nie są "wymyślone" - są rzeczywiste i powodują prawdziwe cierpienie. Osoba może reagować na normalne odczucia ciała lub niewielką chorobę. Może mieć silną tendencję do martwienia się o chorobę lub czuć się bardziej zagrożona niż przeciętnie przez problemy zdrowotne1.

Osoba może szukać opieki u więcej niż jednego lekarza w tym samym czasie, nie czuć się uspokojona przeprowadzoną oceną lub otrzymanym leczeniem, być niereagująca na leczenie medyczne i być szczególnie wrażliwa na działania niepożądane leczenia1.

Naukowcy nie znają przyczyny objawów zgłaszanych przez osoby z zaburzeniami pod postacią somatyczną, ale badania sugerują, że problem może leżeć w sposobie, w jaki ciało i mózg przetwarzają komunikaty bólowe i inne bodźce zmysłowe1.

Rokowanie i przebieg

Zaburzenia pod postacią somatyczną często mają przebieg przewlekły, ale można nimi zarządzać przy odpowiednim leczeniu1. Nasilenie może się zmieniać, ale objawy utrzymują się i rzadko ustępują na jakikolwiek dłuższy okres1.

Gdy zaburzenia pod postacią somatyczną współwystępują z ogólnym schorzeniem medycznym, pacjenci zazwyczaj nadmiernie reagują na implikacje tego schorzenia. Na przykład pacjenci, którzy mieli całkowite wyleczenie fizyczne po niepowikłanym zawale serca, mogą nadal zachowywać się jak inwalidzi lub ciągle martwić się o kolejny zawał1.

Niezależnie od tego, czy objawy są związane ze stanem ogólnomedycznym, czy nie, dystres lub zakłócenie funkcjonowania osoby jest nieproporcjonalne do nasilenia objawu fizycznego1.

Około 13-23% populacji ogólnej doświadcza zaburzeń pod postacią somatyczną1. Zaburzenia te są powszechne zarówno u dzieci, jak i młodzieży, występują w różnych kulturach i mogą rozpocząć się już w wieku przedszkolnym1.