Niedoczynność przysadki

Czym jest niedoczynność przysadki

Niedoczynność przysadki to stan, w którym przysadka mózgowa (mały gruczoł znajdujący się u podstawy mózgu) nie wytwarza wystarczającej ilości jednego, kilku lub wszystkich hormonów, które normalnie produkuje1. Hormony to substancje chemiczne, które działają jak przekaźniki informacji w organizmie, mówiąc ciału, co ma robić. Hormony przysadkowe kontrolują takie procesy jak metabolizm (sposób, w jaki organizm przetwarza energię), wzrost i rozwój oraz rozmnażanie1.

Przysadka nie działa samodzielnie. Współpracuje ściśle z podwzgórzem – strukturą mózgu znajdującą się tuż nad nią1. Podwzgórze informuje przysadkę, kiedy ma uwolnić określone hormony, a także reguluje takie funkcje jak ciśnienie krwi, tętno, temperatura ciała i trawienie. Jeśli choroba lub uraz dotknie przysadki lub podwzgórza, może rozwinąć się niedoczynność przysadki1.

Stan ten może pojawić się nagle po urazie lub rozwijać się powoli przez miesiące, a nawet lata1. Niedoczynność przysadki jest rzadką chorobą, ale może być znacząco niedodiagozowana u osób z wcześniejszym urazowym uszkodzeniem mózgu2.

Rodzaje niedoczynności przysadki

Niedoczynność przysadki można podzielić na różne typy w zależności od liczby hormonów, których brakuje1:

• Izolowany niedobór przysadkowy – dotyczy tylko jednego hormonu przysadki
• Mnogie niedobory hormonów przysadkowych – dotyczy dwóch lub więcej hormonów przysadki
• Całkowita niedoczynność przysadki (panhypopituitarism) – dotyczy wszystkich hormonów przysadki

Istnieje również podział oparty na przyczynie choroby i sposobie, w jaki dotyka przysadkę1:

• Pierwotna niedoczynność przysadki – uszkodzenie lub zaburzenia samej przysadki
• Wtórna niedoczynność przysadki – uszkodzenie lub zaburzenia podwzgórza, które wpływają na pracę przysadki

Przyczyny niedoczynności przysadki

Przyczyny niedoczynności przysadki mogą bezpośrednio wpływać na gruczoł przysadkowy lub pośrednio przez zmiany w podwzgórzu3.

Bezpośrednie przyczyny obejmują3:

• Guzy przysadki (częsta przyczyna)
• Słabe ukrwienie przysadki
• Infekcje lub choroby zapalne mózgu
• Leczenie promieniami (radioterapia)
• Operacja chirurgiczna usuwająca tkankę przysadki
• Choroby autoimmunologiczne (gdy układ odpornościowy atakuje własne tkanki)
• Uraz mózgu
• Choroby genetyczne i zespoły wrodzone
• Rzadkie choroby, takie jak sarkoidoza i amyloidoza

Pośrednie przyczyny obejmują3:

• Guzy podwzgórza
• Choroby zapalne lub choroby, które rozprzestrzeniają się na przysadkę, takie jak nowotwór
• Urazy głowy
• Uszkodzenie chirurgiczne podwzgórza lub naczyń krwionośnych lub nerwów prowadzących do niego
• Niektóre leki, takie jak opioidy, które zmniejszają wydzielanie hormonów z podwzgórza

Które hormony mogą być dotknięte

Istnieje 6 różnych rodzajów hormonów, które mogą być dotknięte przez niedoczynność przysadki. U zdrowych osób te hormony są wytwarzane i uwalniane przez przysadkę do krwi, gdzie wywierają ważne efekty w całym organizmie4.

Hormon wzrostu (GH) jest potrzebny do wzrostu i rozwoju (u dzieci) oraz wspiera metabolizm organizmu4. Jest szczególnie ważny u dzieci i młodych ludzi, gdzie zachodzi dużo procesów wzrostowych. Jest również ważny dla wytrzymałości kości i utrzymania ogólnego samopoczucia.

Hormony luteinizujący (LH) i folikulotropowy (FSH) są znane jako gonadotropiny i są potrzebne do rozwoju narządów płciowych i rozrodczych4. U kobiet te hormony powodują, że jajniki uwalniają estrogen i produkują komórki jajowe. U mężczyzn te hormony stymulują jądra do produkcji testosteronu i plemników. Hormony te są zatem ważne dla płodności, a ich niedobór może prowadzić do problemów z płodnością.

Hormon adrenokortykotropowy (ACTH) jest uwalniany przez przysadkę do krwi, gdzie przemieszcza się do nadnerczy i powoduje ich stymulację do produkcji kortyzolu4.

Hormon tyreotropowy (TSH) kontroluje produkcję hormonów tarczycy przez tarczycę5.

Prolaktyna u kobiet stymuluje produkcję mleka w piersiach po porodzie5.

Wazopresyna (zwana również hormonem antydiuretycznym) pomaga regulować równowagę wodną w organizmie5.

Objawy niedoczynności przysadki

Objawy niedoczynności przysadki są różne dla każdej osoby3. Mogą pojawiać się stopniowo z czasem lub od razu. Zależą od tego, których hormonów przysadka nie wytwarza w wystarczającej ilości. Objawy zależą od tego, które hormony są w niedoborze2.

Niedobór hormonów gonadotropowych (LH i FSH) u kobiet, które nie przeszły jeszcze menopauzy, może powodować nieregularne miesiączki lub ich brak, bezpłodność, suchość pochwy i utratę niektórych cech kobiecych3. U mężczyzn może prowadzić do zaburzeń erekcji, zmniejszenia owłosienia na twarzy i ciele, utraty masy mięśniowej i zmniejszenia zainteresowania aktywnością seksualną.

Niedobór hormonu wzrostu u dorosłych może powodować niską gęstość kości, zmęczenie, zmiany w składzie ciała (takie jak zwiększona ilość tłuszczu w okolicy brzucha) oraz zmiany w funkcjach serca3. U dzieci może prowadzić do słabego wzrostu i opóźnionego dojrzewania płciowego.

Niedobór TSH prowadzi do niedoczynności tarczycy, która może powodować zmęczenie, przyrost masy ciała, wrażliwość na zimno i zaparcia3.

Niedobór ACTH może prowadzić do wtórnej niedoczynności nadnerczy, która objawia się zmęczeniem, niskim ciśnieniem krwi, niskim poziomem cukru we krwi, utratą apetytu i osłabieniem3. Może to być stan zagrażający życiu.

Niedobór prolaktyny u kobiet po porodzie może powodować niemożność karmienia piersią3.

Niedobór wazopresyny może prowadzić do częstego oddawania moczu i pragnienia3.

Diagnostyka i badania

Rozpoznanie niedoczynności przysadki stawia się głównie na podstawie badań krwi, ale często potrzebne są specjalne badania obrazowe i inne badania, aby znaleźć przyczynę choroby, taką jak guzy przysadki2.

Niedoczynność przysadki można łatwo zdiagnozować, mierząc podstawowe poziomy hormonów przysadki i hormonów docelowych, z wyjątkiem niedoboru hormonu wzrostu i ACTH6. W przypadku niejednoznacznych wyników podstawowych poziomów hormonów oraz przy podejrzeniu niedoboru GH lub ACTH wskazane są dynamiczne testy stymulacyjne.

Lekarz może zlecić różne badania, w tym2:

• Badania krwi do pomiaru poziomów hormonów
• Testy stymulacyjne, które sprawdzają, jak organizm reaguje na specjalne substancje pobudzające wydzielanie hormonów
• Rezonans magnetyczny (MRI) lub tomografię komputerową (CT), aby zobaczyć przysadkę i sprawdzić, czy nie ma guza lub innych nieprawidłowości
• Badania wzroku, jeśli guz przysadki może uciskać nerwy wzrokowe

Leczenie niedoczynności przysadki

Leczenie niedoczynności przysadki polega na zastąpieniu brakujących hormonów odpowiednimi lekami7. Większość hormonów kontrolowanych przez wydzielanie przysadki można zastąpić tabletkami lub zastrzykami2.

Jeśli oś ACTH-nadnercza jest upośledzona, wymagany jest kortykosteroid (kortyzol)7. Jest to szczególnie ważne w nagłym załamaniu spowodowanym apopleksją przysadki lub ostrym krwotokiem położniczym z niewydolnością przysadki. W takich okolicznościach nie należy opóźniać rozpoczęcia potencjalnie ratującego życie leczenia w oczekiwaniu na ostateczną diagnozę.

Wtórną niedoczynność tarczycy leczy się zastępowaniem hormonów tarczycy7.

Niedobór gonadotropin leczy się hormonami odpowiednimi dla płci7. U mężczyzn stosuje się testosteron zastępczy i zastępuje się go zastrzykami ludzkiej gonadotropiny kosmówkowej (hCG), jeśli pacjent pragnie płodności. U kobiet stosuje się estrogen zastępczy z progesteronem lub bez, w zależności od tego, czy macica jest obecna.

Niedobór hormonu wzrostu u dorosłych leczy się zastrzykami hormonu wzrostu7.

Jeśli przyczyną niedoczynności przysadki jest guz, może być konieczne leczenie chirurgiczne lub radioterapia2.

Osoby z niedoczynności przysadki często potrzebują przyjmować leki przez całe życie, aby kontrolować objawy1. Lekarz będzie uważnie monitorował pacjenta, aby upewnić się, że otrzymuje odpowiednie leczenie.

Rokowanie i życie z chorobą

Pominięta lub opóźniona diagnoza niedoczynności przysadki może potencjalnie prowadzić do trwałej niepełnosprawności lub śmierci7. Niedoczynność przysadki jest związana ze zwiększoną śmiertelnością i zachorowalnością, szczególnie z powodu podwyższonego ryzyka chorób sercowo-naczyniowych i układu oddechowego8. Dlatego wczesne wykrycie i szybkie leczenie są niezbędne.

Stan ten często przedstawia subtelne objawy, które, jeśli nie są leczone, mogą prowadzić do poważniejszych powikłań8. Jednak przy odpowiednim leczeniu hormonalnym większość ludzi z niedoczynnością przysadki może prowadzić normalne życie.

Pacjenci powinni regularnie zgłaszać się do lekarza na kontrole, aby monitorować poziomy hormonów i dostosowywać dawki leków w razie potrzeby6. Ważne jest również noszenie identyfikatora medycznego lub karty informującej o stanie zdrowia, szczególnie w przypadku niedoboru kortyzolu, ponieważ w sytuacjach nagłych może być potrzebna natychmiastowa pomoc medyczna.