Liszaj płaski mieszkowy Podstawowe informacje

Czym jest liszaj płaski mieszkowy?

Liszaj płaski mieszkowy, w skrócie LPP (od angielskiej nazwy Lichen planopilaris), to przewlekłe schorzenie zapalne, które atakuje mieszki włosowe – struktury w skórze, z których wyrastają włosy. Choroba ta powoduje stopniowe niszczenie mieszków włosowych, a w ich miejsce powstaje tkanka bliznowata. To właśnie blizny są odpowiedzialne za trwały charakter utraty włosów – zniszczone mieszki nie są w stanie odtworzyć się ani wyprodukować nowych włosów.1

Schorzenie to jest uważane za szczególną odmianę liszaja płaskiego – stanu zapalnego, który może dotykać różnych części ciała, w tym skóry, błon śluzowych jamy ustnej czy paznokci. W przypadku liszaja płaskiego mieszkowego, zapalenie koncentruje się wokół mieszków włosowych, głównie na skórze głowy, co prowadzi do charakterystycznych łysych placów pokrytych bliznami.2

Lekarze wyróżniają trzy główne postacie liszaja płaskiego mieszkowego. Pierwsza to postać klasyczna, w której blizny i łysienie pojawiają się w różnych miejscach na skórze głowy, tworząc rozrzucone plamy. Druga odmiana to czołowe włókniejące łysienie, gdzie utrata włosów i blizny występują głównie przy linii włosów na czole, często z towarzyszącym wypadaniem brwi i rzęs. Trzecia, najrzadsza forma to zespół Lassueura-Grahama-Little-Piccardiego, który oprócz zmian na głowie powoduje również przerzedzenie owłosienia pod pachami i w okolicy pachwin, a także charakterystyczne grudki wokół mieszków włosowych.1

Jak często występuje to schorzenie?

Liszaj płaski mieszkowy jest stosunkowo rzadką chorobą. Gdy porównamy go do wszystkich przyczyn wypadania włosów, okazuje się, że odpowiada za około 1% przypadków. Mimo tej niskiej częstości, wśród schorzeń powodujących bliznowaciejące łysienie – czyli takie, które prowadzi do trwałej utraty włosów przez powstawanie blizn – liszaj płaski mieszkowy jest jedną z najczęstszych przyczyn. W niektórych badaniach stanowił nawet 43% wszystkich przypadków pierwotnego bliznowaciejącego łysienia.12

Schorzenie to dotyka przede wszystkim kobiety, u których występuje od 2 do 5 razy częściej niż u mężczyzn. Najbardziej narażoną grupą wiekową są osoby między 40. a 60. rokiem życia, choć choroba może pojawić się w każdym wieku dorosłym.34

Dokładne dane dotyczące częstości występowania liszaja płaskiego mieszkowego w różnych populacjach na świecie nie są precyzyjnie znane. Wynika to częściowo z rzadkości schorzenia oraz z faktu, że nie we wszystkich krajach prowadzi się szczegółowe rejestry tego typu przypadków. Choć liszaj płaski mieszkowy dotyczy niewielkiego odsetka populacji, dla osób chorych stanowi poważny problem zdrowotny i psychologiczny ze względu na widoczną utratę włosów i jej trwały charakter.2

Co powoduje liszaj płaski mieszkowy?

Dokładne przyczyny liszaja płaskiego mieszkowego pozostają nieznane, jednak naukowcy zgadzają się, że w rozwoju tej choroby kluczową rolę odgrywa układ immunologiczny – system obronny organizmu. Najszerzej akceptowana teoria mówi, że liszaj płaski mieszkowy jest rodzajem choroby autoimmunologicznej, w której układ odpornościowy człowieka omyłkowo rozpoznaje własne mieszki włosowe jako obce lub niebezpieczne i zaczyna je atakować.25

W procesie tym uczestniczą specjalne komórki układu odpornościowego zwane limfocytami T. Te białe krwinki, które normalnie chronią organizm przed infekcjami, w przypadku liszaja płaskiego mieszkowego kierują swój atak przeciwko komórkom mieszków włosowych. Limfocyty T atakują szczególnie ważną część mieszka zwaną "wypukłością" (bulge), w której znajdują się komórki macierzyste odpowiedzialne za odrastanie włosów. Gdy te komórki zostają zniszczone, włosy przestają odrastać na trwałe.5

Nie wiadomo dokładnie, co uruchamia tę błędną reakcję immunologiczną. Niektórzy badacze sugerują, że czynnikiem wyzwalającym mogą być wirusy lub niektóre leki, które "przyklejają się" do mieszków włosowych i powodują, że układ immunologiczny zaczyna je rozpoznawać jako obce. U niektórych chorych wykryto również różnice w białku zwanym MHC klasy I, które pomaga układowi odpornościowemu odróżniać własne komórki organizmu od obcych. U tych osób układ immunologiczny może nie rozpoznawać prawidłowo mieszków włosowych jako części własnego ciała.5

Warto podkreślić, że liszaj płaski mieszkowy nie jest chorobą zakaźną – nie można go "złapać" od innej osoby ani nikomu przekazać. Schorzenie to również tylko w bardzo rzadkich przypadkach ma podłoże genetyczne i z reguły nie jest dziedziczone. Istnieją jednak pewne geny związane z funkcjonowaniem układu immunologicznego, które mogą zwiększać ryzyko rozwoju choroby.34

Kto jest najbardziej narażony na zachorowanie?

Chociaż każdy może rozwinąć liszaj płaski mieszkowy, istnieją grupy osób, u których ryzyko wystąpienia tej choroby jest wyższe. Największą grupą ryzyka są kobiety w wieku od 40 do 60 lat. W tej grupie wiekowej choroba występuje znacznie częściej niż u młodszych osób czy u mężczyzn. Kobiety są dotknięte tym schorzeniem od dwóch do pięciu razy częściej niż mężczyźni, choć dokładne powody tej różnicy nie są do końca jasne.14

Osoby, które już mają rozpoznanego liszaja płaskiego dotykającego skóry, błon śluzowych jamy ustnej czy paznokci, również znajdują się w grupie podwyższonego ryzyka. Prawie połowa osób z liszajem płaskim mieszkowym ma również zmiany charakterystyczne dla liszaja płaskiego w innych częściach ciała. To wskazuje na wspólne podłoże immunologiczne obu stanów.3

Istnieją też pewne czynniki genetyczne, które mogą zwiększać podatność na rozwój choroby. Chociaż liszaj płaski mieszkowy nie jest typowo dziedziczony, mogą istnieć geny wpływające na funkcjonowanie układu immunologicznego, które zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia schorzenia. Osoby z rodzinną historią chorób autoimmunologicznych mogą być nieco bardziej narażone, choć bezpośrednie dziedziczenie liszaja płaskiego mieszkowego jest bardzo rzadkie.4

W bardzo nielicznych przypadkach zgłaszano związek między przyjmowaniem niektórych leków a rozwojem liszaja płaskiego mieszkowego. Na przykład, opisywano sporadyczne przypadki choroby u osób przyjmujących pembrolizumab – lek stosowany w immunoterapii nowotworów. Jednak takie sytuacje są wyjątkowo rzadkie.3

Warto zaznaczyć, że mimo iż możemy wskazać pewne grupy bardziej narażone na zachorowanie, liszaj płaski mieszkowy może pojawić się u każdej osoby dorosłej, niezależnie od płci, wieku czy pochodzenia etnicznego. Nie istnieją znane czynniki środowiskowe ani zachowania, które można by zmienić, aby znacząco zmniejszyć ryzyko rozwoju tej choroby.3

Jakie objawy towarzyszy tej chorobie?

Objawy liszaja płaskiego mieszkowego mogą pojawiać się stopniowo lub dość nagle. U różnych osób choroba może przebiegać w odmienny sposób, ale istnieją pewne charakterystyczne sygnały, na które warto zwrócić uwagę. Pierwszymi objawami, które często niepokoją chorych, są nieprzyjemne odczucia w obrębie skóry głowy – swędzenie, pieczenie lub bolesność. Te dolegliwości mogą być na tyle uciążliwe, że znacząco wpływają na codzienne funkcjonowanie i jakość życia.14

Wraz z rozwojem choroby pojawiają się widoczne zmiany na skórze głowy. Wokół poszczególnych mieszków włosowych można zauważyć zaczerwienienie i łuszczenie się skóry. Skóra w tych miejscach staje się szorstka w dotyku, czasem opisywana jako "kolczasta", ponieważ łuski mogą tworzyć małe, ostre wypustki wokół włosów. Włosy w obszarach dotkniętych zapaleniem stają się bardzo kruche i łatwo wypadają – często wystarczy delikatne pociągnięcie, by włos się wyrwał.34

Z czasem na głowie zaczynają się pojawiać łyse plamy. Te obszary, z których włosy wypadły, mają charakterystyczny wygląd – są gładkie i lśniące, ponieważ mieszki włosowe zostały zniszczone i zastąpione blizną. W tych miejscach nie widać już otworów mieszków włosowych, które normalnie są widoczne nawet na łysej skórze. Łyse plamy mogą być małe i rozrzucone po całej głowie, ale czasem łączą się ze sobą, tworząc większe obszary bez włosów.3

Najczęściej zmieniane są boki głowy, okolica czoła oraz dolna część tyłu głowy, a także czubek głowy (korona). W zależności od typu choroby, mogą występować różne wzorce łysienia. W czołowym włókniejącym łysieniu, na przykład, zmiany zaczynają się od linii włosów przy czole i stopniowo cofają się do tyłu. W tej odmianie choroby często dochodzi również do wypadania brwi i rzęs, co może być szczególnie uciążliwe dla chorych.4

W rzadszej postaci choroby – zespole Lassueura-Grahama-Little-Piccardiego – oprócz zmian na głowie pojawiają się również problemy z owłosieniem w innych częściach ciała. Włosy pod pachami i w okolicy pachwin stają się rzadsze i cieńsze. Dodatkowo na skórze mogą pojawiać się małe, szorstkie grudki wokół mieszków włosowych na różnych częściach ciała.1

Czy można zapobiec liszajowi płaskiemu mieszkowemu?

Niestety, ze względu na nieznaną dokładnie przyczynę liszaja płaskiego mieszkowego, nie istnieją sprawdzone metody zapobiegania tej chorobie. Ponieważ schorzenie to jest związane z nieprawidłową reakcją układu immunologicznego, a nie z czynnikami środowiskowymi czy stylem życia, nie ma sposobu, aby całkowicie wyeliminować ryzyko jego wystąpienia.5

Nie ma też żadnych szczególnych diet, suplementów ani szczepionek, które mogłyby chronić przed rozwojem liszaja płaskiego mieszkowego. Ponieważ choroba nie jest wywoływana przez infekcję, nie można jej uniknąć poprzez unikanie kontaktu z chorymi osobami czy stosowanie środków dezynfekcyjnych.3

Chociaż nie możemy zapobiec wystąpieniu choroby, możemy podjąć działania mające na celu wczesne wykrycie i szybkie rozpoczęcie leczenia. To jest najważniejsza forma "zapobiegania" – nie samej chorobie, ale jej poważnym konsekwencjom w postaci rozległej, trwałej utraty włosów. Jeśli zauważysz jakiekolwiek niepokojące objawy, takie jak długotrwałe swędzenie lub bolesność skóry głowy, zaczerwienienie wokół mieszków włosowych czy pojawianie się łysych placów, warto niezwłocznie udać się do dermatologa. Im wcześniej zostanie postawiona diagnoza i wdrożone leczenie, tym większa szansa na zatrzymanie postępu choroby i zachowanie większej ilości włosów.1

Osoby, które już mają rozpoznanego liszaja płaskiego w innych częściach ciała (na skórze, w jamie ustnej czy na paznokciach), powinny być szczególnie czujne i regularnie obserwować stan swojej skóry głowy, ponieważ są w grupie podwyższonego ryzyka rozwoju liszaja płaskiego mieszkowego.3

Niektórzy eksperci zalecają osobom z liszajem płaskim mieszkowym unikanie mechanicznego uszkadzania skóry głowy. Chociaż nie zapobiega to chorobie, może pomóc w zmniejszeniu dalszego niszczenia mieszków włosowych. Zaleca się delikatne traktowanie włosów i skóry głowy, unikanie ciasnych fryzur czy przedłużeń włosów, które mogą dodatkowo naprężać i uszkadzać osłabione mieszki włosowe.6

Jak choroba wpływa na organizm?

Aby zrozumieć, jak liszaj płaski mieszkowy działa na organizm, warto najpierw poznać normalną budowę i funkcjonowanie mieszka włosowego. Mieszk włosowy to struktura zanurzona w skórze, z której wyrasta włos. W jego najgłębszej części znajduje się cebulka włosa, gdzie odbywają się podziały komórek odpowiedzialne za wzrost włosa. W środkowej części mieszka, w miejscu zwanym "wypukłością" (bulge), znajdują się specjalne komórki macierzyste, które są odpowiedzialne za odnawianie włosa w kolejnych cyklach wzrostu.5

W liszaju płaskim mieszkowym dochodzi do przewlekłego zapalenia wokół mieszków włosowych. Limfocyty T – komórki układu odpornościowego – gromadzą się wokół górnej i środkowej części mieszka włosowego, szczególnie w okolicy wypukłości. Te komórki zaczynają uwalniać substancje zapalne, które niszczą struktury mieszka, a przede wszystkim znajdujące się tam komórki macierzyste. To właśnie zniszczenie komórek macierzystych ma kluczowe znaczenie – bez nich włos nie może już odrosnąć w przyszłości.25

Proces zapalny, który rozwija się w liszaju płaskim mieszkowym, ma charakter cytotoksyczny, co oznacza, że jest bezpośrednio toksyczny dla komórek. Komórki zapalne atakują własne komórki mieszka włosowego, powodując ich śmierć. W miejscu zniszczonych struktur mieszka organizm wytwarza tkankę bliznowatą – jest to mechanizm naprawczy, który jednak w tym przypadku ma katastrofalne skutki. Tkanka bliznowata jest sztywna i nie zawiera prawidłowych struktur skórnych, w tym mieszków włosowych. Dlatego tam, gdzie powstała blizna, włosy nie mogą już nigdy odrosnąć.3

Równocześnie z niszczeniem mieszków włosowych w skórze zachodzi szereg innych zmian. Dochodzi do zagęszczenia włókien kolagenowych – białka będącego głównym składnikiem tkanki łącznej. Te włókna zastępują normalne struktury skóry, tworząc sztywną bliznę. Zanikają również inne ważne elementy skóry, takie jak gruczoły łojowe i gruczoły potowe. To wyjaśnia, dlaczego obszary pokryte bliznami mają gładki, lśniący wygląd – brakuje im normalnej tekstury skóry z widocznymi porami i otworami mieszków włosowych.2

Na poziomie biochemicznym, w zajętych obszarach skóry obserwuje się podwyższony poziom cytokin zapalnych – substancji chemicznych, które nasilają i podtrzymują stan zapalny. Ten przewlekły stan zapalny jest odpowiedzialny za odczuwane przez chorych dolegliwości, takie jak swędzenie, pieczenie i bolesność skóry głowy. Im dłużej trwa proces zapalny, tym większy obszar skóry ulega bliznowaceniu.5

Charakterystyczną cechą liszaja płaskiego mieszkowego jest to, że niszczy on mieszki włosowe w sposób nieodwracalny. W przeciwieństwie do niektórych innych przyczyn wypadania włosów, gdzie mieszki mogą się zregenerować, w tym schorzeniu następuje całkowite zniszczenie struktur potrzebnych do wzrostu włosa. To wyjaśnia, dlaczego tak ważne jest wczesne wykrycie i leczenie – im szybciej uda się zatrzymać proces zapalny, tym więcej mieszków włosowych można uratować przed zniszczeniem.1

Choroba ma często przebieg nawracający, z okresami zaostrzeń i remisji. W fazie aktywnej procesu zapalnego objawy są nasilone – skóra jest bardziej zaczerwieniona, swędzi i boli, a włosy intensywnie wypadają. W okresach remisji objawy mogą być łagodniejsze lub nawet czasowo ustępować, ale niestety blizny, które już powstały, pozostają na stałe.6