Zakażenie wirusem Varicella zoster

Czym jest wirus Varicella-zoster?

Wirus Varicella-zoster, znany również jako ludzki wirus opryszczki typu 3, należy do rodziny wirusów opryszczki i jest jednym z dziewięciu wirusów tej grupy, które mogą zarażać ludzi1. Po pierwotnym zakażeniu, które wywołuje ospę wietrzną, wirus nie znika z organizmu. Zamiast tego, pozostaje uśpiony w komórkach nerwowych przez całe życie, dlatego osoby, które przechorowały ospę wietrzną w dzieciństwie, mogą w wieku dorosłym zachorować na półpasiec1.

Wirus jest specyficzny dla ludzi i może przetrwać w środowisku zewnętrznym przez kilka godzin2. Po pierwotnym zakażeniu rozmnażanie wirusa zachodzi w migdałkach i prowadzi do różnorodnych objawów. Podobnie jak inne wirusy opryszczki, po pierwszym zakażeniu wirus pozostaje uśpiony w neuronach, w tym w zwojach nerwów czaszkowych, zwojach korzeni grzbietowych oraz zwojach układu autonomicznego2.

Objawy zakażenia

Objawy zakażenia wirusem Varicella-zoster zależą od tego, w jakiej formie występuje choroba i gdzie dokładnie wirus się uaktywnia. Wirus może wywoływać kilka różnych schorzeń1.

Ospa wietrzna pojawia się przy pierwszym kontakcie z wirusem. To wysoce zaraźliwa choroba charakteryzująca się swędzącą wysypką z drobnymi pęcherzykami wypełnionymi płynem, które następnie zasychają i tworzą strupy w ciągu czterech do pięciu dni3. Wysypka zwykle zaczyna się na twarzy, owłosionej skórze głowy i tułowiu, z różowymi plamkami i małymi pęcherzykami3. Ospa wietrzna często jest łagodną chorobą u dzieci, ale może powodować poważniejsze dolegliwości u młodzieży, dorosłych i osób z osłabionym układem odpornościowym4.

Półpasiec, czyli opryszczka paskowa, może wystąpić nawet dekady po przechorowaniu ospy wietrznej. Wywołuje ból nerwów oraz wysypkę wzdłuż przebiegu nerwu1. Ból palący zwykle poprzedza wysypkę o kilka dni i może utrzymywać się przez kilka miesięcy po ustąpieniu wysypki5.

Wirus może również powodować inne, poważniejsze schorzenia. Zapalenie mózgu, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych lub zapalenie mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych to stany, w których wirus zakaża mózg lub jego opony po reaktywacji1. Opryszczka paskowa oka to reaktywacja wirusa w okolicy oka i czoła, która może prowadzić do rzadkich, ale poważnych powikłań1. Zespół Ramsaya-Hunta to reaktywacja wirusa w nerwach twarzy, która może powodować porażenie mięśni twarzy1.

Do typowych objawów zakażenia należą: gorączka, wysypka z pęcherzykami wypełnionymi płynem, palący ból skóry, ból głowy, zaczerwienienie i obrzęk oka, nadwrażliwość na światło oraz porażenie mięśni twarzy1.

Kto jest najbardziej narażony?

Każda osoba, która nie przechorowała ospy wietrznej lub nie otrzymała szczepionki przeciwko ospie wietrznej, może zachorować3. Jednak niektóre grupy osób są szczególnie narażone na ciężki przebieg choroby.

Do grup zwiększonego ryzyka należą osoby z osłabionym układem odpornościowym, które mają obniżoną zdolność do walki z drobnoustrojami i chorobami. Dotyczy to osób z HIV/AIDS, chorych na nowotwory, pacjentów po przeszczepach, osób poddawanych chemioterapii, przyjmujących leki immunosupresyjne lub długotrwale stosujących steroidy3.

Poważne powikłania ospy wietrznej, choć rzadkie, mogą wystąpić głównie u niemowląt, młodzieży, dorosłych oraz osób z osłabionym układem odpornościowym3. Powikłania te obejmują bakteryjne zakażenia skóry i tkanek miękkich u dzieci oraz zapalenie płuc u dorosłych6. Około jeden na 4000 dzieci rozwija zapalenie mózgu wywołane przez wirus Varicella-zoster, co jest ostrym zaburzeniem neurologicznym z potencjalnie poważnymi powikłaniami7.

Kobiety w ciąży bez odporności na ospę wietrzną również należą do grupy ryzyka6. Szczególnie narażone są noworodki, których matki zachorowały na ospę wietrzną od 5 dni przed porodem do 2 dni po porodzie6. Wcześniaki narażone na kontakt z wirusem również są w grupie podwyższonego ryzyka6.

W przypadku półpaśca ryzyko zwiększa się wraz z wiekiem. Częstość występowania tej choroby gwałtownie rośnie wraz z wiekiem, niemal podwajając się w każdej dekadzie życia po 50. roku życia5. Półpasiec jest rzadki u osób poniżej 15. roku życia5.

Jak się przenosi zakażenie?

Ospa wietrzna jest wysoce zaraźna. Średni okres inkubacji, czyli czas od kontaktu z wirusem do pojawienia się objawów, wynosi od 14 do 16 dni po kontakcie z wysypką ospy wietrznej lub półpaśca6. Zazwyczaj od momentu kontaktu z wirusem do rozwinięcia się ospy wietrznej mija od 10 do 21 dni6.

Choroba przenosi się bardzo łatwo. Wirus rozprzestrzenia się drogą kropelkową przez powietrze oraz przez bezpośredni kontakt z płynem z pęcherzyków6. Osoby chore są zakaźne od około dwóch dni przed pojawieniem się wysypki aż do momentu, gdy wszystkie pęcherzyki pokryją się strupami6.

Reaktywacja uśpionego wirusa Varicella-zoster ze zwojów korzeni grzbietowych odpowiada za charakterystyczną wysypkę i ból występujące wzdłuż przebiegu nerwu przy półpaścu5. W klimacie umiarkowanym, takim jak klimat Europy Środkowo-Wschodniej, ospa wietrzna występuje najczęściej późną zimą i wczesną wiosną3.

Rozpoznanie choroby

Rozpoznanie zakażenia wirusem Varicella-zoster zwykle opiera się na obrazie klinicznym, czyli na podstawie objawów i charakterystycznego wyglądu wysypki. Lekarz ocenia wygląd zmian skórnych oraz wysłuchuje opisu dolegliwości pacjenta4.

W przypadku typowych objawów ospy wietrznej lub półpaśca, rozpoznanie jest zazwyczaj oczywiste na podstawie samego badania fizykalno-lekarskiego. Charakterystyczna wysypka z pęcherzykami w różnych stadiach rozwoju jest wystarczająca do postawienia diagnozy4.

Jednak w niektórych sytuacjach mogą być konieczne dodatkowe badania laboratoryjne, szczególnie gdy objawy są nietypowe, u osób z osłabionym układem odpornościowym lub gdy występują powikłania. Badania laboratoryjne mogą potwierdzić przypadki choroby lub zidentyfikować powikłania4.

Leczenie zakażenia

Leczenie zakażenia wirusem Varicella-zoster zależy od wieku pacjenta, stanu układu odpornościowego, czasu trwania objawów oraz sposobu manifestacji choroby8.

U zdrowych dzieci z ospą wietrzną leczenie zazwyczaj nie jest rutynowo zalecane ze względu na samoograniczający się charakter infekcji i krótkie okno replikacji wirusa, które trwa krócej niż 72 godziny od pojawienia się wysypki9. W takich przypadkach wystarczające jest leczenie objawowe w domu, aby złagodzić objawy i zapobiec zakażeniom skóry10.

Należy pamiętać, że nie wolno podawać aspiryny dzieciom chorym na ospę wietrzną. Stosowanie aspiryny u dzieci z ospą wietrzną wiąże się z zespołem Reye'a, ciężką chorobą, która atakuje wątrobę i mózg i może prowadzić do śmierci10. Jeśli dziecko ma ospę wietrzną, należy stosować leki niebędące aspiryną, takie jak paracetamol, aby złagodzić gorączkę10.

Leki przeciwwirusowe są zalecane dla osób z ospą wietrzną, które są bardziej narażone na rozwój niebezpiecznych powikłań. Dotyczy to osób zdrowych powyżej 12. roku życia, osób z przewlekłymi chorobami skóry lub płuc, osób otrzymujących długoterminową terapię salicylanami lub sterydami, kobiet w ciąży oraz osób z osłabionym układem odpornościowym10.

Do leczenia stosuje się leki przeciwwirusowe. Najpowszechniej stosowany jest acyklowir, ale dostępne są również inne leki, takie jak walacyklowir, pencyklowir i famcyklowir8. Leki te działają najlepiej, gdy są podawane jak najwcześniej, najlepiej w ciągu pierwszych 24 godzin po pojawieniu się wysypki10.

W przypadku półpaśca terapię należy rozpocząć przy najwcześniejszych oznakach lub objawach choroby. Leczenie jest najskuteczniejsze, gdy zostanie rozpoczęte zazwyczaj w ciągu 72 godzin od pojawienia się wysypki8. Kilka badań wskazuje, że leki przeciwwirusowe zmniejszają czas trwania objawów i prawdopodobieństwo neuralgii popółpaścowej, szczególnie gdy leczenie rozpocznie się w ciągu 2 dni od pojawienia się wysypki8.

U osób z typowym półpaścem, które są zdrowe, można przepisać doustny acyklowir8. Dodanie doustnego kortykosteroidu może przynieść skromne korzyści w zmniejszeniu bólu półpaśca i częstości występowania neuralgii popółpaścowej5.

Pacjenci z neuralgią popółpaścową mogą wymagać środków przeciwbólowych, w tym narkotyków, do odpowiedniej kontroli bólu5. Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne lub leki przeciwpadaczkowe, często podawane w niskich dawkach, mogą pomóc w kontrolowaniu bólu neuropatycznego5.

Jak zapobiegać zakażeniu?

Najskuteczniejszym sposobem zapobiegania ospie wietrznej jest szczepienie. Szczepionka przeciwko ospie wietrznej skutecznie zapobiega zakażeniu1. Większość osób, które zostały zaszczepione, nie zachoruje na ospę wietrzną3.

Szczepienia są dostępne w postaci jednej lub dwóch dawek i skutecznie zapobiegają ospie wietrznej4. Niektóre kraje przyjęły powszechne programy szczepień pediatrycznych4. Szczepienie może zapobiec zakażeniom wirusem Varicella-zoster1.

W przypadku kontaktu osoby nieszczepionej z chorym na ospę wietrzną lub półpasiec istnieją możliwości profilaktyki poekspozycyjnej. Dla osób bez odporności na ospę wietrzną, które miały kontakt z wirusem, należy podać profilaktykę poekspozycyjną zgodnie z zaleceniami CDC i ACIP11.

Osoby chore na ospę wietrzną powinny pozostać w domu i unikać kontaktu z innymi osobami, szczególnie tymi narażonymi na ciężki przebieg choroby, aż wszystkie pęcherzyki pokryją się strupami. Jest to istotne ze względu na bardzo wysoką zakaźność choroby6.