Zakażenie Mycobacterium avium complex

Czym jest zakażenie Mycobacterium avium complex

Mycobacterium avium complex (MAC) to grupa bakterii należących do prątków niegruźliczych – mikroorganizmów, które mimo podobieństwa do prątków wywołujących gruźlicę, stanowią odrębną grupę drobnoustrojów1. Kompleks ten składa się głównie z dwóch gatunków bakterii: Mycobacterium avium i Mycobacterium intracellulare, które są trudne do rozróżnienia w standardowym laboratorium mikrobiologicznym i wymagają testów genetycznych do precyzyjnego określenia1.

Te bakterie są niezwykle powszechne w naszym środowisku naturalnym. Występują w wodzie słodkiej i słonej, w glebie oraz w kurzu domowym2. Niemal każdy człowiek ma je w swoim organizmie, ale u osób z prawidłowo funkcjonującym układem odpornościowym nie powodują żadnych problemów zdrowotnych3. MAC jest najczęstszą przyczyną zakażeń wywołanych przez prątki niegruźlicze u ludzi, a układ oddechowy stanowi najczęstsze miejsce wystąpienia infekcji1.

W klasyfikacji medycznej bakterie te charakteryzują się jako drobnoustroje gram-dodatnie, niewrażliwe na kwasy, występujące w postaci krótkich lub długich pałeczek2. Kolonie bakteryjne zazwyczaj są gładkie, w starszych hodowlach mogą przyjmować żółtawy odcień2.

Objawy zakażenia

Zakażenie MAC może przybierać różne formy – może dotyczyć jednego obszaru ciała, takiego jak płuca, kości czy jelita, co określa się jako zakażenie zlokalizowane. Może również rozprzestrzenić się po całym organizmie, powodując zakażenie rozsiane3.

Gdy zakażenie rozprzestrzenia się na cały organizm, mogą wystąpić następujące objawy3:

• Wysoka gorączka lub dreszcze
• Nocne poty
• Ból brzucha
• Biegunka
• Utrata masy ciała
• Zmęczenie
• Powiększenie śledziony

U pacjentów z zakażeniem płuc dodatkowymi objawami mogą być przewlekły kaszel, trudności w oddychaniu lub duszność4. Choroba często rozwija się powoli, a objawy mogą przez długi czas przypominać inne schorzenia układu oddechowego, co utrudnia szybką diagnozę4.

Kto jest najbardziej zagrożony

Chociaż większość ludzi ma kontakt z bakteriami MAC w swoim otoczeniu, to tylko niektóre osoby rozwijają chorobę. Ryzyko zachorowania jest znacznie wyższe u osób z osłabionym układem odpornościowym lub istniejącymi schorzeniami płuc4.

Zakażenie MAC uważa się za infekcję oportunistyczną, ponieważ szczególnie dotyka osoby ze słabszym systemem immunologicznym3. MAC najczęściej powoduje problemy u pacjentów z HIV, gdy choroba przechodzi w stadium AIDS i liczba komórek CD4 spada poniżej 503.

Do grup szczególnego ryzyka należą również osoby cierpiące na4:

• Mukowiscydozę
• Przewlekłą obturacyjną chorobę płuc (POChP)
• Rozstrzenie oskrzeli
• Wcześniejsze choroby płuc, takie jak zapalenie płuc czy przewlekłe zapalenie oskrzeli

Zwiększone ryzyko zakażenia odnotowuje się także u osób intensywnie palących tytoń oraz nadmiernie spożywających alkohol5. Warto również wiedzieć, że niektóre codzienne czynności mogą zwiększać narażenie na bakterie MAC – na przykład praca w ogrodzie z mulczem, który jest szczególnie sprzyjającym środowiskiem dla rozwoju tych bakterii i może łatwo unosić się w powietrzu6.

Rozpoznanie zakażenia

Diagnoza zakażenia MAC często nie następuje od razu, ponieważ objawy mogą przypominać zapalenie płuc lub inne schorzenia układu oddechowego4. Wczesne rozpoznanie jest jednak niezwykle istotne dla lepszych wyników leczenia.

Jeśli lekarz podejrzewa zakażenie MAC, zleci różne badania diagnostyczne. Proces diagnostyczny może obejmować3:

• Badanie krwi
• Zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej lub tomografię komputerową
• Biopsję węzłów chłonnych lub szpiku kostnego
• Badanie plwociny (hodowla plwociny)

W przypadku gdy pacjent nie może samodzielnie odkrztusić wystarczającej ilości plwociny, może być konieczne wykonanie bronchoskopii – badania, podczas którego lekarz wprowadza do płuc i dróg oddechowych cienką rurkę z kamerą na końcu7.

Rozpoznanie choroby płuc wywołanej przez MAC u osób bez zakażenia HIV wymaga wielokrotnego wyizolowania drobnoustroju z wydzielin układu oddechowego, a także występowania odpowiednich objawów i charakterystycznego obrazu radiologicznego5. Bakterie można wyhodować na specjalnych podłożach hodowlanych, takich jak podłoże Löwensteina-Jensena czy Middlebrooka, przy czym wzrost kolonii następuje po siedmiu lub więcej dniach w temperaturze 37°C2.

Leczenie zakażenia MAC

Leczenie zakażenia MAC zależy od umiejscowienia infekcji w organizmie. Lekarz uwzględnia również nasilenie objawów oraz inne schorzenia, na które może cierpieć pacjent7.

Zakażenie MAC rozwija się zazwyczaj powoli, a niektóre infekcje ustępują samoistnie. Nie jest to również choroba, którą można łatwo przenieść na inne osoby7. W przypadku łagodnej infekcji lekarz może nie rozpoczynać leczenia od razu – zamiast tego pacjent przychodzi na regularne kontrole, aby obserwować przebieg choroby. Takie postępowanie nazywa się czujnym wyczekiwaniem7.

Lekarz omawia z pacjentem zalety i wady podejścia opartego na czujnym wyczekiwaniu, jednak nie jest ono odpowiednie dla wszystkich. Zgodnie z wytycznymi z 2020 roku, terapia antybiotykowa jest zazwyczaj podstawowym leczeniem u pacjentów z określonymi wynikami badań rentgenowskich lub laboratoryjnych, szczególnie u osób z jamistymi zmianami w płucach i dodatnimi wynikami badań plwociny8.

Leczenie antybiotykami zakażenia MAC wymaga stosowania więcej niż jednego rodzaju antybiotyku, co zmniejsza ryzyko rozwoju lekooporności – sytuacji, w której bakterie nadal się namnażają pomimo leczenia7.

Terapia antybiotykowa zakażeń MAC zazwyczaj obejmuje kombinację następujących leków7:

• Azytromycyna lub klarytromycyna
• Etambutol
• Ryfampicyna

Pacjent musi przyjmować dwa lub więcej antybiotyków przez co najmniej rok. Jest to konieczne, aby zapewnić całkowite wyeliminowanie bakterii MAC7. W tym czasie lekarz będzie regularnie sprawdzał postępy w leczeniu. Wytyczne zalecają częste wizyty kontrolne po rozpoczęciu leczenia MAC, w tym pobieranie próbek plwociny do hodowli co 1-2 miesiące w celu oceny odpowiedzi na leczenie8.

Badania retrospektywne wykazały, że większość pacjentów z MAC, którzy odpowiadają na leczenie, osiąga ujemne wyniki hodowli w ciągu 6 miesięcy od rozpoczęcia terapii8. Leki te mogą powodować skutki uboczne, dlatego ważne jest, aby pacjent informował lekarza o wszelkich niepokojących objawach występujących w trakcie leczenia7.

U pacjentów z AIDS i zakażeniem rozsianym MAC, oprócz antybiotyków przeciwprątkowych, kluczowe znaczenie ma wczesne rozpoczęcie terapii antyretrowirusowej (ART), która pomaga zapobiec rozwojowi zakażenia MAC poprzez niedopuszczenie do spadku liczby komórek CD43.

Perspektywy i życie z zakażeniem

Zakażenie MAC jest często trudne do wyleczenia całkowicie. Pacjenci najczęściej potrzebują leczenia przez rok lub dłużej, a choroba czasami nawraca4. Perspektywy dla chorego zależą jednak od wielu czynników.

Ogólnie rzecz biorąc, im wcześniej zostanie postawiona diagnoza zakażenia MAC, tym lepsze rokowanie dla pacjenta4. Po ustaleniu właściwego rozpoznania możliwe jest skuteczne leczenie, a im szybciej się to dzieje, tym większe prawdopodobieństwo dobrego wyniku4.

Stan ogólny zdrowia pacjenta oraz współistniejące przewlekłe choroby również wpływają na rokowanie. Niektóre czynniki, które mogą mieć wpływ na przebieg leczenia, to inne schorzenia płuc oraz niski wskaźnik masy ciała, które są związane z postępującą chorobą i mogą wymagać wcześniejszego rozważenia leczenia antybiotykami8.

W celu zwiększenia szans na pomyślne wyleczenie zakażenia MAC, kluczowe znaczenie ma silne zaangażowanie w oczyszczanie dróg oddechowych, regularne ćwiczenia fizyczne, utrzymywanie zdrowej masy ciała oraz systematyczne zarządzanie stresem6. Te codzienne praktyki dają organizmowi najlepsze możliwości do regeneracji i utrzymania odporności6.

Badania pokazują, że większość nieleczonych pacjentów z zakażeniem płuc wywołanym przez MAC będzie miała postępującą chorobę wymagającą leczenia antybiotykami. W jednym z badań aż 62,5% nieleczonych pacjentów (305 z 488) doświadczyło postępu choroby, która wymagała rozpoczęcia terapii antybiotykowej w ciągu 3 lat od diagnozy8.

Zapobieganie zakażeniu

Ponieważ bakterie MAC są wszechobecne w środowisku, całkowite uniknięcie kontaktu z nimi jest praktycznie niemożliwe. Istnieją jednak sposoby zmniejszenia ryzyka zakażenia, szczególnie dla osób znajdujących się w grupach podwyższonego ryzyka.

U pacjentów z HIV najskuteczniejszym sposobem zapobiegania zakażeniu MAC jest wczesne rozpoczęcie terapii antyretrowirusowej (ART) i niedopuszczenie do obniżenia liczby komórek CD43. Jeśli pacjent ma już niską liczbę komórek CD4 i rozwinie zakażenie MAC, infekcja może być leczona, ale pacjent może potrzebować przyjmowania leków przeciwko MAC przez długi czas, dopóki liczba komórek CD4 nie wzrośnie w odpowiedzi na ART3.

Dla osób pracujących w ogrodzie lub często mających kontakt z glebą, istnieją praktyczne środki ostrożności, które mogą zmniejszyć narażenie na bakterie. Proste kroki, takie jak zwilżanie gleby przed rozpoczęciem pracy w ogrodzie i noszenie maski podczas pracy na zewnątrz, mogą ograniczyć wdychanie bakterii i zapewnić spokój ducha osobom, które chcą postępować proaktywnie6.

Warto również pamiętać, że mulcz jest szczególnie sprzyjającym środowiskiem dla rozwoju bakterii MAC i może łatwo unosić się w powietrzu, dlatego praca z tym materiałem wymaga szczególnej ostrożności6.

Mycobacterium avium-intracellulare, MAI, MAC

• Płuca
• Układ oddechowy
• Węzły chłonne
• Kości
• Szpik kostny
• Jelita