Katatonia

Czym jest katatonia?

Katatonia jest zaburzeniem, które zakłóca sposób działania mózgu, wpływając na to, jak osoba odbiera i reaguje na otaczający ją świat. Osoby z katatonią często nie reagują na wydarzenia dziejące się w ich pobliżu lub mogą reagować w sposób, który wydaje się niezwykły. Najbardziej uderzającymi cechami tego stanu są zaburzona komunikacja, niezwykłe ruchy lub ich brak oraz nieprawidłowości w zachowaniu.1

Badacze studiują katatonię odkąd niemiecki psychiatra Karl Kahlbaum nadał jej nazwę i opisał ją w 1874 roku, jednak pozostaje ona nadal niedostatecznie rozpoznawana. Częściowo dzieje się tak dlatego, że aż do ostatnich dziesięcioleci katatonia była błędnie uważana za występującą tylko u osób ze schizofrenią. Kolejne wyzwania dla diagnozy obejmują brak zgodności w psychiatrii co do tego, ile kryteriów i które kryteria są wymagane do rozpoznania katatonii. Ponadto niektóre objawy katatoniczne, takie jak pobudzenie i mutyzm (brak mowy), nakładają się na inne schorzenia.1

Katatonia jest zespołem neuropsychiatrycznym charakteryzującym się nieprawidłowymi ruchami, zachowaniami i wycofaniem. Jest to stan, który najczęściej występuje w zaburzeniach nastroju, ale może także pojawić się w zaburzeniach psychotycznych, medycznych, neurologicznych i innych.2

Objawy katatonii

Katatonia może być ostra i występować u ciężko chorych pacjentów z podstawowymi zaburzeniami psychiatrycznymi lub innymi schorzeniami medycznymi. Osoby z katatonią często nie są w stanie przedstawić spójnej historii choroby, jednak dodatkowe źródła informacji są kluczowe dla uzyskania istotnych danych historycznych.3

Podstawowe objawy katatonii obejmują:4

• Brak reakcji na inne osoby lub otoczenie (negatywizm)
• Brak mowy (mutyzm)
• Utrzymywanie ciała w niezwykłej pozycji (pozowanie)
• Opór wobec osób próbujących skorygować pozycję ciała (gibka oporność - ciało zachowuje narzuconą pozycję)
• Działanie w sposób zdenerwowany lub drażliwy (pobudzenie)
• Powtarzające się, pozornie bezsensowne ruchy (manieryzmy)
• Naśladowanie mowy innej osoby (echolalia)
• Naśladowanie ruchów innej osoby (echopraksja)
• Utrzymywanie tego samego wyrazu twarzy, który czasami wygląda jak sztywny, nieodpowiedni uśmiech (grymasowanie)
• Powtarzające się ruchy, które nie wydają się mieć celu, takie jak zabawa z rękami lub obieranie z nich skóry

Katatonia jest zaburzeniem o spektrum, które różni się nasileniem, a nie jest stanem binarnym, dwuwartościowym. Bardziej ekstremalne przypadki będą łatwiejsze do rozpoznania.5

Przyczyny katatonii

Dokładna przyczyna katatonii pozostaje nieznana, a naukowcy nie wiedzą, dlaczego dotyka ona niektóre osoby, ale nie inne z podobnymi schorzeniami.6 Ogólnie rzecz biorąc, katatonia wydaje się odzwierciedlać nieprawidłowość obwodów nerwowych regulujących ruch, obejmujących zwoje podstawy, wzgórze i korę mózgową. Ma to pewne podobieństwa z chorobą Parkinsona.5

Katatonia wiąże się z kilkoma zaburzeniami równowagi neuroprzekaźników, w tym:5

• Niewystarczająca aktywność dopaminy na receptorach D2
• Zaburzenia w układzie GABA
• Zaburzenia w układzie glutaminianergicznym

Katatonia nie dotyka żadnej populacji w różny sposób ze względu na rasę, płeć itp. Jest najbardziej powszechna w następujących rodzajach schorzeń:1

• Schorzenia psychiatryczne, które szczególnie wpływają na zdrowie psychiczne
• Schorzenia neurologiczne, które szczególnie wpływają na sposób działania mózgu
• Schorzenia medyczne, które wpływają na sposób funkcjonowania jednego lub więcej układów w organizmie

Według dostępnych badań, katatonia występuje u około 5-20% pacjentów w ostrych oddziałach psychiatrycznych.2

Typy katatonii

Większość epizodów katatonii można sklasyfikować jako:2

• Katatonia pobudzona - charakteryzująca się nadmierną aktywnością ruchową
• Katatonia opóźniona (stupor) - charakteryzująca się znacznym spowolnieniem lub brakiem ruchu
• Katatonia złośliwa - najcięższa forma, która może zagrażać życiu

Objawy mogą narastać, słabnąć lub zmieniać się w czasie. Katatonia jest ściśle powiązana z zespołem złośliwym neuroleptyków (NMS). W rzeczywistości zespół złośliwy neuroleptyków jest prawdopodobnie podzbiorem katatonii złośliwej wywołanej przez neuroleptyki.5

Rozpoznanie katatonii

Rozpoznanie katatonii w kontekście zaburzeń psychiatrycznych może być trudne, ponieważ mogą występować nakładające się cechy obu stanów. Rozpoznanie katatonii jest istotne, ponieważ jest to stan wysoce uleczalny, który reaguje na specyficzne interwencje.5

Istnieją trzy typy rozpoznania katatonii według współczesnych klasyfikacji:3

1. Katatonia związana z innym zaburzeniem psychicznym (specyfikator katatonii)
2. Zaburzenie katatoniczne spowodowane innym stanem medycznym
3. Katatonia nieokreślona

Dokładny przegląd starych dokumentacji medycznej jest niezbędny do ustalenia możliwych przyczyn zachowań osób z katatonią. Osoby z katatonią często nie mogą przedstawić spójnej historii, jednak źródła dodatkowe są kluczowymi źródłami istotnych informacji historycznych.3

Jedną z metod diagnostycznych jest test prowokacyjny z lorazepamem lub ketaminą, który może pomóc w potwierdzeniu rozpoznania.5

Leczenie katatonii

Sposoby leczenia obejmują farmakoterapię i terapię elektrowstrząsową (ECT). Szybkie leczenie we wczesnych fazach stanów katatonicznych jest kluczowe dla uzyskania trwałego ustąpienia objawów. Stany wymagające leczenia muszą być zidentyfikowane natychmiast.7

Główne metody leczenia obejmują:8

Benzodiazepiny - szczególnie lorazepam - są leczeniem pierwszego rzutu. Wiele przypadków katatonii reaguje na benzodiazepiny, ale do 30% nie reaguje na to leczenie.9

Terapia elektrowstrząsowa (ECT) - jest wysoce skuteczna w leczeniu katatonii, szczególnie w przypadkach, które nie reagują na leczenie farmakologiczne. ECT jest często skuteczna nawet wtedy, gdy benzodiazepiny zawiodą.8

Odmowa jedzenia wymaga wprowadzenia żywienia pozajelitowego. Wskazana jest nadzorowana aktywność. Szybka interwencja może być konieczna, aby zapobiec powikłaniom.7

W przypadkach, gdy benzodiazepiny zawodzą, a ECT jest niedostępna lub nieodpowiednia dla pacjenta, lekarze mogą rozważyć inne opcje terapeutyczne oparte na zrozumieniu nieprawidłowych obwodów nerwowych powodujących objawy katatonii.9

Powikłania

Katatonia może prowadzić do powikłań zagrażających życiu, ale jest bardzo uleczalna za pomocą leków lub innych technik.1

Katatonia złośliwa stanowi nagły przypadek neurologiczny, który wymaga przyjęcia na oddział intensywnej terapii neurologicznej lub medycznej. Ostra psychoza wymaga przyjęcia do intensywnej oceny i leczenia psychiatrycznego w warunkach szpitalnych.7

Alternatywnie, zapewnienie niespecyficznej opieki wspomagającej może często zawieść, szczególnie w przypadku katatonii złośliwej. Dlatego rozpoznanie katatonii jest kluczowe.5

Subiektywne doświadczenie pacjentów

W badaniu jakościowym zbadano emocjonalne i poznawcze doświadczenia pacjentów z katatonią. Wartość tego badania polega na dodaniu wewnętrznego i często niezbadanego wymiaru poznawczego i emocjonalnego doświadczenia pacjentów w opisie stanu katatonicznego.10

Dominujące tematy myśli, uczuć i zachowań opisywanych przez pacjentów koncentrowały się wokół:10

• Tęsknoty za bliskimi lub ich braku
• Wzmożonego lęku
• Intensywnego niepokoju
• Negatywnego nastroju
• Agresji
• Posłuszeństwa
• Wycofania

Wspólne tematy, które wyłoniły się z tego badania, to przytłaczający niepokój, lęk i depresja. Stwierdzono, że występują one często u pacjentów z katatonią podczas opisywania ich psychologicznego doświadczenia. Te doświadczenia mogą prawdopodobnie odnosić się do reakcji ucieczki, walki, zamrożenia i uległości.10

Chociaż katatonia może wyglądać podobnie do majaczenia (delirium), są to zasadniczo odmienne procesy. Majaczenie jest głównie nieprawidłowością uwagi, która w dużej mierze odzwierciedla dysfunkcję kory mózgowej. Katatonia jest głównie nieprawidłowością regulacji ruchowej, która w dużej mierze odzwierciedla dysfunkcję zwojów podstawy.5