Wrzód aftowy

Czym jest wrzód aftowy?

Wrzód aftowy to najczęstsze owrzodzenie błony śluzowej jamy ustnej, które objawia się jako bolesna rana na błonach śluzowych w jamie ustnej lub na narządach płciowych1. Błona śluzowa to delikatna tkanka wyściełająca wnętrze ust.

Wrzody aftowe są łagodne, niezaraźne i mogą występować pojedynczo lub w skupiskach. W większości przypadków mają charakter nawrotowy – stan określany jako nawrotowe aftozowe zapalenie jamy ustnej, przy czym każdy epizod trwa zazwyczaj od 7 do 10 dni2.

Ważne jest, aby odróżnić wrzody aftowe od opryszczki wargowej. W przeciwieństwie do opryszczki, która jest zaraźliwa i pojawia się na zewnętrznej części ust, wrzody aftowe nie są zaraźliwe i nie mogą być przekazane przez ślinę3.

• Błona śluzowa jamy ustnej
• Wnętrze warg
• Policzki
• Język
• Dziąsła
• Podniebienie miękkie

Kto choruje na wrzody aftowe?

Wrzody aftowe mogą pojawić się u każdego, dotykają one około 20% populacji, przynajmniej od czasu do czasu1. Według badań populacyjnych prowadzonych w różnych krajach i regionach, częstość występowania może wahać się od 1,4% do 21,4%4.

Zazwyczaj wrzody aftowe pojawiają się po raz pierwszy w dzieciństwie lub w okresie dojrzewania i częściej dotykają kobiety niż mężczyzn1. Częściej chorują młodzi dorośli, a skłonność do wrzodów aftowych może być dziedziczna – około 40% osób z wrzodami aftowymi ma historię rodzinną tej dolegliwości1.

Wrzody aftowe mogą być wczesnym objawem choroby ogólnoustrojowej, takiej jak choroba Behçeta, lub zaburzeń żołądkowo-jelitowych, w tym celiakii, choroby Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejącego zapalenia jelita grubego1. Nawrotowe aftozowe zapalenie jamy ustnej może również występować w zespole PFAPA, który charakteryzuje się nawracającą gorączką1.

Przyczyny powstawania wrzodów aftowych

Dokładna przyczyna powstawania wrzodów aftowych nie jest jeszcze jasno określona1. Obecnie uważa się, że układ odpornościowy zostaje zaburzony przez jakiś czynnik zewnętrzny i reaguje nieprawidłowo na białko w tkance błony śluzowej1.

Czynniki, które wydają się wywoływać pojawienie się wrzodów, obejmują:

• Stres emocjonalny i brak snu1
• Mechaniczne urazy, na przykład przypadkowe przygryzienie policzka od wewnątrz1
• Niedobory żywieniowe, szczególnie witaminy B, żelaza i kwasu foliowego1
• Niektóre produkty spożywcze, w tym czekolada1
• Niektóre pasty do zębów; może to być związane z siarczanem laurylu sodowego (składnikiem pieniącym pasty do zębów)1
• Miesiączka1
• Niektóre leki, w tym nikorandyl, stosowany w dławicy piersiowej1
• Infekcje wirusowe1

Ciekawostką jest fakt, że palenie tytoniu może mieć działanie ochronne przed aftami, mimo że palenie pogarsza wiele innych chorób jamy ustnej i skóry1.

Stresujące wydarzenia życiowe są znacząco związane z wystąpieniem epizodów nawrotowego aftozowego zapalenia jamy ustnej, prawie potrajając prawdopodobieństwo ich wystąpienia4. Współczynnik nawrotów w ciągu 3 miesięcy może sięgać nawet 50%, a zmiany występują częściej u kobiet4.

Rodzaje wrzodów aftowych

Wrzody aftowe można podzielić na trzy główne typy5:

Objawy i wygląd wrzodów aftowych

Oprócz samych wrzodów, schorzenie to ma bardzo niewiele objawów. Przed powstaniem owrzodzenia niektóre osoby mogą zacząć odczuwać uczucie pieczenia lub swędzenia w jamie ustnej, które może być bolesne2.

Typowe objawy obejmują:

• Pieczenie lub mrowienie w jamie ustnej (znak, że wrzód aftowy się tworzy)3
• Jeden lub więcej bolesnych owrzodzeń na języku, wewnętrznej stronie warg, wewnętrznych policzkach lub podniebieniu3
• Małe, okrągłe owrzodzenia, które są białe, szare lub żółte z czerwoną obwódką3

Wrzód aftowy jest zazwyczaj pojedynczym, okrągłym lub owalnym owrzodzeniem wewnątrz jamy ustnej na obszarze, gdzie błona śluzowa jest niezrogowaciała1. Owrzodzenia są zwykle płytkie i na początku mają blado żółty kolor, z czasem zmieniający się na szary. Mogą być otoczone czerwoną obwódką lub być całkowicie czerwone, gdy są zapalone2.

Wrzody aftowe zazwyczaj tworzą się na miękkich obszarach ust, które się poruszają, takich jak język, podniebienie miękkie, policzki i wargi, a także u podstawy dziąseł3. Gdy owrzodzenie się pojawi, często występuje ból miejscowy o różnym stopniu nasilenia2.

Rozpoznanie

Rozpoznanie wrzodów aftowych opiera się głównie na dokładnym wywiadzie medycznym i obrazie klinicznym6. Łagodne wrzody aftowe są zazwyczaj mniejsze (mniejsze niż 1 cm średnicy) i płytkie5.

Pacjenci z łagodnymi wrzodami aftowymi nie powinni mieć żadnych innych objawów, takich jak gorączka, powiększone węzły chłonne, objawy żołądkowo-jelitowe lub inne objawy skórne lub błon śluzowych5.

Wrzody aftowe, które występują wraz z objawami takimi jak zapalenie błony naczyniowej oka, owrzodzenia narządów płciowych, zapalenie spojówek, zapaleniestawów, gorączka lub powiększenie węzłów chłonnych, powinny skłonić do poszukiwania poważnej przyczyny5.

Należy wykluczyć warunki systemowe, takie jak choroba Behçeta, zespoły autozapalne, choroby żołądkowo-jelitowe, w tym choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroby związane z zaburzeniami wchłaniania, w tym celiakie6. Wrzody aftowe mogą być możliwym objawem klinicznym poważniejszych schorzeń, takich jak choroba Behçeta lub zakażenie HIV7.

Duże wrzody aftowe mogą być związane z zakażeniem ludzkim wirusem niedoboru odporności (HIV); lekarze powinni rozważyć badanie w kierunku HIV, gdy wrzody aftowe są duże i powoli się goją5.

Leczenie wrzodów aftowych

Brak jasności co do etiologii wrzodów aftowych spowodował, że leczenie jest w dużej mierze empiryczne i ma na celu zmniejszenie objawów5. Uśmierzenie bólu i skrócenie czasu trwania owrzodzenia są głównymi celami terapii8.

Ważne jest zidentyfikowanie i skorygowanie czynników predysponujących do nawrotowego aftozowego zapalenia jamy ustnej. Pacjenci powinni szczotkować zęby ostrożnie (np. szczoteczką o małej główce i miękkich włosach), unikać jedzenia szczególnie twardych lub ostrych produktów (np. tostów, chipsów ziemniaczanych) i unikać innych urazów błony śluzowej jamy ustnej8.

Jeśli siarczan laurylu sodowego jest czynnikiem predysponującym, należy go unikać. Wszelkie niedobory żelaza lub witamin należy skorygować po ustaleniu przyczyny tego niedoboru8. Niedobory żywieniowe, szczególnie żelaza, kwasu foliowego lub witaminy B-12, można uzupełnić suplementami. Probiotyki również wydają się być korzystne8.

Dostępne metody leczenia obejmują:

• Leki przeciwzapalne2
• Leki antyseptyczne i antybiotyki2
• Leki znieczulające5
• Preparaty miejscowe w postaci maści i płukanek, dostępne bez recepty lub na receptę3
• Leki immunomodulujące5
• Środki ziołowe (alternatywne)5

W niektórych przypadkach stosuje się terapię laserową małej mocy, która wykazała doskonałe wyniki w łagodzeniu bólu i całkowitym ustąpieniu wrzodów jamy ustnej9.

Jeśli zostanie ustalony wyraźny związek wrzodów aftowych z niektórymi produktami spożywczymi, należy je wykluczyć z diety. W niektórych przypadkach może być wskazane przeprowadzenie testów płatkowych w celu wykrycia alergii8.

Nawet bez leczenia wrzody aftowe zazwyczaj znikają w ciągu dwóch tygodni3. Jednak istnieją sposoby łagodzenia dyskomfortu związanego z wrzodami aftowymi w tym czasie3.

Rokowanie i przebieg choroby

W większości przypadków naturalny przebieg nawrotowego aftozowego zapalenia jamy ustnej prowadzi do ostatecznej remisji. Jednak u niektórych pacjentów remisja następuje spontanicznie kilka lat później; dlatego u tych pacjentów wskazane jest leczenie, jeśli dyskomfort jest znaczący8.

Wrzody aftowe zazwyczaj goją się samoistnie z czasem. Każdy epizod zwykle trwa od 7 do 10 dni2. Drobne wrzody aftowe goją się w ciągu kilku tygodni bez pozostawiania blizn, podczas gdy duże wrzody aftowe mogą pozostawiać blizny i trwać od dwóch tygodni do kilku miesięcy3.

Chociaż nie ma lekarstwa na wrzody aftowe, dostępne są opcje leczenia, które mogą złagodzić ból, który mogą powodować2. W większości przypadków wrzody aftowe są nieszkodliwe i ustępują samoistnie w ciągu 10 do 14 dni bez potrzeby leczenia10.