Uraz psychologiczny

Czym jest uraz psychologiczny?

Uraz psychologiczny, znany również jako trauma psychiczna czy emocjonalna, to odpowiedź emocjonalna wywołana przez poważne, stresujące wydarzenia1. Słowo „trauma" pochodzi z języka greckiego i oznacza ranę lub uraz2. Trauma psychologiczna to doświadczenie emocjonalnego cierpienia wynikające ze zdarzenia, które przekracza zdolność osoby do emocjonalnego przetworzenia tego doświadczenia3.

Traumatyczne zdarzenie może być jednorazowe lub powtarzające się w czasie. Może dotyczyć sytuacji, które są postrzegane jako poważnie szkodliwe lub zagrażające życiu osoby dotkniętej lub jej bliskich4. Każdy człowiek przetwarza doświadczenia w inny sposób – to, co jedna osoba przeżywa jako traumę, może nie wywołać takiego samego cierpienia u kogoś innego3.

Ważne jest zrozumienie, że trauma psychologiczna może wystąpić również w wyniku narażenia pośredniego, na przykład poprzez oglądanie wiadomości w telewizji. Takie doświadczenia mogą być niezwykle stresujące i wywołać silną, mimowolną reakcję fizjologiczną, choć nie zawsze prowadzą do pełnej traumy1.

Objawy urazu psychologicznego

Reakcje na traumatyczne wydarzenia mogą być różnorodne i zmieniać się w czasie. Reakcje krótkoterminowe często obejmują szok psychologiczny i zaprzeczenie psychologiczne, które zwykle pojawiają się bezpośrednio po traumatycznym zdarzeniu1.

Typowe objawy emocjonalne obejmują szok, niedowierzanie, strach, smutek, żal oraz poczucie bezradności5. Osoby doświadczające traumy mogą odczuwać drażliwość, mieć problemy ze snem, kłopoty w relacjach międzyludzkich, a także doświadczać retrospekcji – czyli powracających, niechcianych wspomnień traumatycznego wydarzenia1.

Długoterminowe reakcje i skutki mogą być poważniejsze. Należą do nich ataki paniki, bezsenność, zaburzenia koszmarne, trudności w relacjach z innymi ludźmi, a także zaburzenia takie jak zespół stresu pourazowego (PTSD) czy krótkotrwałe zaburzenie psychotyczne1.

Objawy fizyczne mogą obejmować uczucie ciągłego napięcia, bycie w ciągłej gotowości oraz trudności z koncentracją6. Niektóre osoby mogą doświadczać natręctnych myśli – uporczywych, niepokojących wspomnień związanych z traumatycznym wydarzeniem, które pojawiają się mimo prób ich uniknięcia6.

Przyczyny i rodzaje traumatycznych zdarzeń

Traumatyczne wydarzenia mogą przybierać wiele form. Przykłady obejmują przemoc, gwałt, atak terrorystyczny, poważne wypadki, przemoc seksualną lub inne zagrożenia dla życia osoby dotkniętej lub jej bliskich1.

Do traumatycznych doświadczeń można zaliczyć również napaść fizyczną, prześladowanie, przemoc domową (fizyczną, emocjonalną, seksualną, finansową lub duchową), napaść seksualną lub molestowanie, włamanie do domu lub rozbój, zdradę partnera, śmierć bliskiej osoby, klęski żywiołowe, bezdomność, brak bezpieczeństwa żywnościowego, wypadki, poważną chorobę lub uraz własny lub bliskiej osoby, bycie świadkiem przemocy lub śmierci, wojnę lub konflikt7.

Dzieci mogą dodatkowo doświadczać traumy związanej z fizycznym, emocjonalnym lub seksualnym wykorzystaniem, zaniedbaniem, znęcaniem się w szkole, online lub w innych sytuacjach społecznych, byciem świadkiem przemocy domowej, chirurgią lub inwazyjnymi procedurami medycznymi, separacją od rodziców lub opiekunów7.

Trauma może być podzielona na kategorie w zależności od czasu trwania. Trauma ostra dotyczy pojedynczego traumatycznego doświadczenia, takiego jak wypadek, klęska żywiołowa lub napaść seksualna. Trauma przewlekła odnosi się do powtarzających się lub długotrwałych traumatycznych doświadczeń8.

Wpływ traumy na życie codzienne

Wpływ traumy może być subtelny, podstępny lub wręcz destrukcyjny. To, jak dane zdarzenie wpływa na osobę, zależy od wielu czynników, w tym cech indywidualnych, rodzaju i charakterystyki zdarzenia, procesów rozwojowych, znaczenia traumy oraz czynników społeczno-kulturowych4.

Trauma może zmieniać sposób, w jaki części mózgu działają, przekształcając reakcję na stres w codziennych sytuacjach, nawet gdy osoba jest całkowicie bezpieczna9. Częstym następstwem traumatycznych doświadczeń jest upośledzenie funkcjonowania, które może skutkować obniżeniem jakości życia, chorobowością i gorszymi wynikami zdrowotnymi2.

Trauma często wiąże się z innymi problemami psychicznymi. Oprócz PTSD, osoby po traumie mogą doświadczać depresji, lęku, gniewu, problemów ze snem, nadużywania alkoholu i innych substancji oraz przewlekłego bólu10.

Wielu ludzi naturalnie wyzdrowieje z czasem, jednak inni mogą nadal doświadczać objawów związanych z traumą i stresem5. Ważne jest, aby wiedzieć, że trauma psychologiczna może być skutecznie leczona wiele lat po wystąpieniu traumatycznego zdarzenia, co oznacza, że nigdy nie jest za późno, aby uzyskać pomoc11.

Leczenie i terapia

Zanim zostanie rozpoczęte leczenie PTSD lub urazu psychologicznego, przeprowadza się szczegółową ocenę objawów, aby upewnić się, że terapia jest dostosowana do indywidualnych potrzeb pacjenta11. Jeśli objawy utrzymują się dłużej niż 4 tygodnie lub są ciężkie, prawdopodobnie zostanie zaproponowane leczenie11.

Jeśli objawy są łagodne lub trwają krócej niż 4 tygodnie, może być zalecane aktywne monitorowanie. To podejście polega na uważnej obserwacji objawów, aby sprawdzić, czy poprawiają się czy pogarszają. Jest czasami zalecane, ponieważ dwie na trzy osoby, które rozwijają problemy po traumatycznym doświadczeniu, czują się lepiej w ciągu kilku tygodni bez leczenia11.

Jeśli PTSD wymaga leczenia, zwykle w pierwszej kolejności zaleca się terapie rozmawiające11. Najnowsze dowody przekonująco wskazują, że terapie skoncentrowane na traumie, takie jak terapia przetwarzania poznawczego (CPT), terapia przedłużonej ekspozycji (PE) oraz desensytyzacja i reprocesowanie za pomocą ruchów gałek ocznych (EMDR), stanowią aktualny złoty standard leczenia12.

Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) to rodzaj terapii rozmawiającej, która ma na celu pomóc w radzeniu sobie z problemami poprzez zmianę sposobu myślenia i działania. CBT skoncentrowana na traumie wykorzystuje szereg technik psychologicznych, aby pomóc w pogodzeniu się z traumatycznym wydarzeniem11.

W niektórych przypadkach połączenie terapii rozmawiającej i leków może być zalecane, jeśli PTSD jest ciężkie lub uporczywe11. Dodatkowe stosowanie leków może pomóc w leczeniu objawów, przy czym szczególnie należy unikać benzodiazepin i innych leków sedatywno-nasennych, które mogą powodować nasilenie objawów wtargnięcia i dysocjacji w dłuższej perspektywie12.

Radzenie sobie z traumą

Traumatyczne wydarzenia mogą być bardzo trudne do zaakceptowania, ale skonfrontowanie się z własnymi uczuciami i uzyskanie profesjonalnej pomocy jest często jedynym sposobem na skuteczne leczenie PTSD11.

Osoby doświadczające skutków traumy powinny wiedzieć, że dostępna jest pomoc i wsparcie. Jeśli objawy utrzymują się dłużej niż 2 do 3 tygodni, warto skonsultować się z lekarzem6. Ważne jest również, aby szukać wsparcia u bliskich, przyjaciół lub w grupach wsparcia9.

Nauka nowych strategii radzenia sobie może pomóc w codziennym funkcjonowaniu. Może to obejmować techniki relaksacyjne, ćwiczenia fizyczne, dbanie o regularny sen oraz unikanie nadużywania alkoholu i innych substancji9.

Ważne jest, aby pamiętać, że gojenie się z traumy to proces, który wymaga czasu. Niektóre osoby mogą potrzebować więcej czasu niż inne, a droga do wyzdrowienia może być różna dla każdego9. Dzięki odpowiedniemu wsparciu i leczeniu możliwe jest odzyskanie zdrowia psychicznego i powrót do pełnego życia.