Uraz

Czym jest uraz

Uraz to uszkodzenie organizmu spowodowane czynnikami zewnętrznymi. Jest to ogólny termin określający szkody powstałe w wyniku wypadków, upadków, uderzeń, działania broni i wielu innych przyczyn1. W Stanach Zjednoczonych miliony ludzi doznaje urazów każdego roku – od niewielkich do zagrażających życiu1.

Według definicji medycznej, uraz to uszkodzenie lub zakłócenie normalnej funkcji tkanek organizmu wywołane przeniesieniem energii, które przekracza granicę tolerancji tkanek2. Uszkodzenie może nastąpić w jednym nagłym zdarzeniu (określanym jako ostry uraz) lub stopniowo w wyniku powtarzających się zdarzeń (zwane mikrourazem kumulacyjnym lub przeciążeniem)2.

Nadmierna energia może być przenoszona ze źródeł mechanicznych (fizyczny kontakt, w tym powtarzający się kontakt z powierzchnią), środowiskowych (ciepło, zimno, wysokość), trucizn (leki, toksyny, chemikalia), promieniowania lub elektryczności2. Urazy nie obejmują chorób genetycznych, degeneracyjnych, psychicznych ani wywołanych przez patogeny2.

Główne przyczyny urazów

Urazy mogą występować w pracy lub podczas zabawy, w pomieszczeniach lub na zewnątrz, podczas prowadzenia samochodu lub przechodzenia przez ulicę1. Najczęstsze przyczyny urazów to upadki i wypadki drogowe3.

Urazy można podzielić według sposobu ich powstania. Uraz tępy to najczęstszy rodzaj urazu traumatycznego – powstaje, gdy coś uderza z taką siłą, że powoduje złamania kości, krwawienie wewnętrzne lub zewnętrzne z bardzo głębokich ran, lub poważne obrażenia głowy, takie jak ciężkie wstrząśnienie mózgu3.

Uraz spowodowany opóźnieniem to uraz traumatyczny, który występuje, gdy jesteś w ruchu i nagle się zatrzymujesz. Na przykład, jeśli jedziesz z dużą prędkością i nagle uderzysz w coś, co sprawia, że zatrzymujesz się bardzo szybko3.

Uraz penetrujący to obrażenie, które powstaje, gdy coś przenika przez twoje ciało, takie jak rana postrzałowa lub pchnięcie nożem3.

Rodzaje urazów

Rany to urazy, które przełamują skórę lub inne tkanki ciała. Obejmują cięcia, zadrapania, zarysowania i przebite naskórki. Często zdarzają się w wyniku wypadku, ale chirurgia, szwy i ściegi również powodują rany1. Niewielkie rany zwykle nie są poważne, ale ważne jest, aby je oczyścić1.

Inne powszechne rodzaje urazów obejmują1:

• Ukąszenia zwierząt
• Siniaki
• Oparzenia
• Zwichnięcia
• Obrażenia elektryczne
• Złamania (złamane kości)
• Skręcenia i naderwania

W kontekście urazów sportowych, można wyróżnić następujące typy4:

• Złamania kości – nagła siła przyłożona do kości może ją pęknąć lub złamać, na przykład w wyniku upadku, kolizji lub nagłego skręcenia
• Zapalenie kaletki – rodzaj urazu spowodowanego przeciążeniem, który wpływa na kaletki, czyli miękkie tkanki zapewniające amortyzację między kośćmi a innymi tkankami
• Wstrząśnienie mózgu – uraz mózgu, który występuje, gdy uderzysz się w głowę
• Zapalenie ścięgna – stan przewlekły (długotrwały) wynikający ze złego gojenia się urazu

Objawy i rozpoznanie

Niektóre urazy wyraźnie wymagają pomocy medycznej. Silne krwawienie, oczywiste zniekształcenie kości lub stawu oraz znaczny obrzęk i ból to oznaki poważnych problemów5. Nawet obrażenia, które wydają się być naciągnięciami mięśni, skręceniami lub zwichnięciami, mogą okazać się złamaniami lub rozerwaniami ścięgien5.

Dlatego najlepiej jest uzyskać diagnozę od lekarza5. Poważne i zakażone rany mogą wymagać pierwszej pomocy, a następnie wizyty u lekarza. Powinieneś również szukać pomocy, jeśli rana jest głęboka, nie możesz jej sam zamknąć, nie możesz zatrzymać krwawienia ani usunąć brudu, lub jeśli nie goi się1.

W celu postawienia diagnozy lekarze mogą przeprowadzić różne badania, w tym badania laboratoryjne, badania obrazowe takie jak tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny czy USG, oraz badania fizykalne1.

Leczenie urazów

Leczenie urazów zależy od ich rodzaju i nasilenia. W przypadku niewielkich urazów lekarz prawdopodobnie zaleci metodę RICE, która oznacza odpoczynek (Rest), lód (Ice), ucisk (Compression) i uniesienie (Elevation)5.

Odpoczynek po urazie to naturalna reakcja organizmu. Daje mu szansę na mobilizację zasobów, podczas gdy układ odpornościowy rozpoczyna proces gojenia6.

Lód jest doskonałym środkiem przeciwbólowym. Znieczula uszkodzony obszar i zmniejsza obrzęk. Jest to najbardziej skuteczne bezpośrednio po urazie5. Aby zrobić okład z lodu, włóż kostki lodu do plastikowej torby zamykanej na górze. Zawiń torbę w czysty, cienki ręcznik lub materiał. Nigdy nie umieszczaj lodu ani okładu z lodu bezpośrednio na skórze5. Przykładaj okład z lodem na uszkodzony obszar na 20 minut, a następnie zdejmij go na 20 minut. Powtarzaj ten cykl co 20 minut przez maksymalnie 3 godziny5.

Ucisk pomaga kontrolować obrzęk i zapewnia wsparcie dla uszkodzonego obszaru6.

Uniesienie uszkodzonej części ciała powyżej poziomu serca pomaga zmniejszyć obrzęk poprzez wykorzystanie grawitacji do odprowadzania płynów6.

Inne metody leczenia urazów obejmują7:

• Terapia komórkowa – wykorzystuje komórki organizmu do promowania gojenia
• Operacja chirurgiczna – może być konieczna w przypadku poważnych urazów, takich jak rozerwane więzadła, kości czy łąkotki
• Fizjoterapia – może pomóc w poprawie zakresu ruchu, siły i elastyczności
• Unieruchomienie – w niektórych przypadkach może być konieczne unieruchomienie uszkodzonego obszaru, aby mógł się goić
• Leki przeciwzapalne – mogą pomóc zmniejszyć ból i obrzęk

Opieka przedszpitalna nad osobami poszkodowanymi została ulepszona w ostatnich latach. Szybka ewakuacja osób rannych była podkreślana podczas ostatnich konfliktów wojskowych. Użycie helikopterów pomogło w szybkim transporcie do odpowiednich placówek medycznych8.

Proces zdrowienia

Gojenie się po urazie następuje w różnych etapach. Zrozumienie tych faz pomaga wiedzieć, czego się spodziewać i co można zrobić, aby wspierać proces gojenia9.

Faza zapalna – to natychmiastowa reakcja na uraz. Zwykle trwa kilka dni. W tej fazie możesz zauważyć obrzęk, zaczerwienienie i ból. Twój organizm wysyła krew do uszkodzonego obszaru, aby rozpocząć proces gojenia9. Ważne jest, aby odpoczywać i chronić uszkodzoną część, aby zapobiec dalszym szkodom9.

Faza naprawcza – ta faza może trwać od kilku dni do kilku tygodni. W tym czasie twój organizm pracuje nad naprawą uszkodzenia9.

Powrót do zdrowia po urazie wymaga nie tylko leczenia fizycznego, ale także wsparcia psychicznego. Urazy mogą powodować uczucie izolacji, frustracji, lęku, a nawet depresji10. Brak możliwości uczestnictwa w zawodach może wpływać na samopoczucie emocjonalne, samopoczucie społeczne oraz poczucie własnej tożsamości10.

Strategie psychologiczne wspierające powrót do zdrowia obejmują10:

• Wyznaczanie jasnych i realistycznych celów
• Wizualizacja zdrowego siebie – badania wykazały, że kiedy wizualizujemy działanie i faktycznie je wykonujemy, stymulujemy te same regiony w naszym mózgu
• Utrzymywanie pozytywnego nastawienia mimo trudności
• Rozmowa z innymi o swoich odczuciach

Ważne jest, aby akceptować, że będą chwile, kiedy poczujesz się przygnębiony. Uczucie smutku i utrata zapału to całkowicie normalne reakcje na uraz11. Nie należy się bać rozmawiać z ludźmi o tym, jak się czujesz11.

Wpływ urazów na zdrowie publiczne

Urazy – zarówno niezamierzone, jak i związane z przemocą – odbierają życie 4,4 miliona ludzi na całym świecie każdego roku i stanowią prawie 8% wszystkich zgonów12. Dla osób w wieku 5-29 lat, 3 z 5 głównych przyczyn zgonów są związane z urazami, a mianowicie: urazy w wypadkach drogowych, zabójstwa i samobójstwa12.

Urazy i przemoc są odpowiedzialne za szacunkowo 10% wszystkich lat przeżytych z niepełnosprawnością12. Urazy stanowią jedno z najdroższych problemów zdrowotnych, kosztując kraje miliardy dolarów rocznie na opiekę zdrowotną, utracona produktywność i egzekwowanie prawa12.

Urazy są główną przyczyną zgonów i niepełnosprawności u dzieci i młodych dorosłych. Niszczą zdrowie, życie i środki utrzymania milionów ludzi, jednak otrzymują niewielką uwagę w porównaniu z chorobami i innymi zagrożeniami13.

Każdego roku ponad 140 000 Amerykanów umiera z powodu urazów, a jedna na trzy osoby doznaje urazu niebędącego śmiertelnym13. Uraz jest ostatnią wielką plagą młodych – zabija więcej Amerykanów w wieku 1-34 lat niż wszystkie choroby łącznie i jest główną przyczyną zgonów do 44. roku życia13.

Urazy powodują utratę większej liczby lat pracy niż wszystkie formy raka i chorób serca razem wzięte13. Jedno na osiem szpitalnych łóżek jest zajmowane przez pacjenta z urazem13.

Jednak urazy nie są nierozwiązywalnym problemem. Istnieją ekscytujące możliwości zrozumienia i zapobiegania urazom oraz zmniejszania ich skutków13. Zapobieganie urazom wymaga edukacji, poprawy środowiska fizycznego oraz odpowiednich regulacji prawnych i ich egzekwowania.