Populacje szczególne w badaniach klinicznych – co warto wiedzieć

Co oznacza pojęcie „populacja szczególna” w badaniu klinicznym?

Populacja szczególna to grupa uczestników badania, która wymaga dodatkowej ochrony lub odmiennego projektu badania ze względu na różnice fizjologiczne, rozwojowe lub prawne w porównaniu z typowymi dorosłymi uczestnikami. Należą do niej kobiety w ciąży i karmiące piersią, dzieci, osoby starsze oraz osoby z zaburzoną czynnością nerek lub wątroby^[1]. Grupy te definiuje się w ten sposób, ponieważ profil bezpieczeństwa i skuteczności leku może znacząco różnić się od tego, jaki obserwuje się w ogólnej populacji dorosłych badanej w większości badań wczesnych faz^[2].

Podstawowym problemem są dowody naukowe, a nie tylko kwestie etyczne. Jeśli dana grupa jest wykluczana z badań, lekarze muszą później przepisywać jej leki bez solidnych danych na temat właściwej dawki, odpowiedniego monitorowania czy koniecznych środków ostrożności^[1]. Dlatego organy regulacyjne i instytucje badawcze aktywnie dążą dziś do włączania grup niedostatecznie reprezentowanych – w tym mniejszości etnicznych i grup w niekorzystnej sytuacji społeczno-ekonomicznej, obok kobiet w ciąży, dzieci i osób starszych – zamiast automatycznie je wykluczać^[3]. Sama definicja regulacyjna ma praktyczne znaczenie. Nazwanie danej grupy „szczególną” formalnie zwiększa świadomość jej podatności na zagrożenia. Tworzy też podstawę prawną dla dodatkowych wymogów ochronnych, które z tego wynikają^[2].

Jak kobiety w ciąży są włączane do badań klinicznych?

Zasadniczo kobiety w ciąży są wykluczane z badania klinicznego, chyba że badany produkt leczniczy jest rzeczywiście przeznaczony do stosowania w ciąży. Jeśli badanie jest zaprojektowane do zastosowania w ciąży, najpierw przeprowadza się badania toksyczności reprodukcyjnej. Zanim jakakolwiek kobieta w ciąży zostanie włączona do badania, projekt badania podlega szczególnej uwadze^[1].

Analiza danych z International Clinical Trials Registry Platform (ICTRP) wykazała, że tylko 4% badań klinicznych przeprowadzonych w ciągu ostatniej dekady dopuszczało udział kobiet w ciąży. Bezpośrednim skutkiem tego jest to, że wiele kobiet w ciąży pozostaje bez sprawdzonych opcji leczenia. Często kończy się to przyjmowaniem leków na receptę poza wskazaniami rejestracyjnymi, bez danych potwierdzających ich bezpieczeństwo w ciąży^[3].

Ciąża wiąże się ze zmianami fizjologicznymi, które mogą wpływać na wchłanianie, dystrybucję, metabolizm i eliminację leku z organizmu. Dlatego dawka odpowiednia dla dorosłej osoby niebędącej w ciąży może nie być właściwa w czasie ciąży. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) powołała globalną grupę zadaniową (Task Force), której celem jest zapewnienie terminowego i etycznego włączania kobiet w ciąży i karmiących piersią do badań klinicznych do 2030 roku. Działania te opierają się na trwających pracach dotyczących konkretnych chorób, a także na rezolucji Światowego Zgromadzenia Zdrowia WHA75.8 oraz wizji WHO Global Clinical Trials Forum, która wprost wzywa do włączania grup niedostatecznie reprezentowanych, w szczególności kobiet w ciąży, dzieci i osób starszych, do badań klinicznych. Zakres działania grupy zadaniowej odzwierciedla szerszą zmianę myślenia – WHO wskazuje na konieczność zmiany paradygmatu dotyczącego włączania kobiet w ciąży do badań^[3].

Co się dzieje, jeśli zajdziesz w ciążę, biorąc już udział w badaniu?

Jeśli kobieta zajdzie w ciążę podczas przyjmowania badanego produktu leczniczego, który nie jest przeznaczony do stosowania w ciąży, leczenie zasadniczo powinno zostać przerwane, o ile można to zrobić bezpiecznie. Jeśli dowiesz się, że jesteś w ciąży w trakcie udziału w badaniu, niezwłocznie poinformuj o tym zespół badawczy, aby mógł ocenić, czy bezpieczne przerwanie leczenia jest możliwe oraz jaka dalsza obserwacja jest potrzebna^[1].

Jaki nadzór obowiązuje wobec kobiet karmiących piersią i ich dzieci?

Gdy w badaniu klinicznym biorą udział matki karmiące piersią, ich dzieci powinny być monitorowane pod kątem działania leku, ponieważ lek lub jego produkty rozpadu (metabolity) mogą przenikać do mleka matki. Jeśli karmisz piersią i rozważasz udział w badaniu, zapytaj zespół badawczy konkretnie o to, co wiadomo na temat przenikania badanego produktu leczniczego do mleka matki i jaki nadzór obejmie Twoje dziecko^[1].

Dlaczego wykluczanie kobiet w ciąży z badań ma znaczenie dla zdrowia matek?

Portfel nowych metod leczenia w obszarze zdrowia matek jest opisywany jako skromny i rozwijający się powoli. Mediana czasu, jaki potrzebny jest nowemu produktowi, aby osiągnąć choćby 20% poziomu stosowania w krajach o niskich i średnich dochodach, wynosi 13,5 roku. Obecnie co dwie minuty umiera kobieta z przyczyn związanych z ciążą lub porodem, co po części tłumaczy, dlaczego WHO określa zamknięcie tej luki dowodowej jako pilne, a nie fakultatywne. Wolno rozwijający się, skąpy portfel badań i niemal całkowite wykluczenie z badań wzajemnie się nasilają. Bez włączania kobiet w ciąży do badań brakuje danych specyficznych dla ciąży wspierających rozwój nowych produktów. A bez silniejszego portfela badań brak jest bodźców do inwestowania w takie włączanie^[3].

Jak definiuje się i grupuje dzieci w badaniach klinicznych z udziałem dzieci?

Dzieci uznaje się za populację podatną na zagrożenia w badaniach klinicznych, ponieważ różnią się od dorosłych pod względem rozwoju, fizjologii i psychiki. Badania z ich udziałem są konieczne, aby poprawić dostępne dla nich metody leczenia. Grupy wiekowe w pediatrii definiuje się w pełnych dniach, miesiącach lub latach, jak przedstawiono w poniższej tabeli^[1].

Kategoria wiekowa	Definicja
Wcześniaki (noworodki przedwcześnie urodzone)	Urodzone przed terminem porodu (wiek liczony od urodzenia, skorygowany o wcześniactwo)
Noworodki urodzone o czasie	0 do 27 dni
Niemowlęta i małe dzieci	28 dni do 23 miesięcy
Dzieci	2 do 11 lat
Młodzież	12 do 16/18 lat, w zależności od regionu

Źródło: EUPATI Toolbox, Populacje szczególne w badaniach klinicznych^[1].

Kto może wyrazić zgodę w imieniu dziecka poniżej 16. roku życia w badaniu klinicznym leku?

W Wielkiej Brytanii przepisy Medicines for Human Use (Clinical Trials) Regulations zabraniają dzieciom poniżej 16. roku życia samodzielnego wyrażania świadomej zgody na udział w badaniu klinicznym badanego produktu leczniczego (CTIMP). Zamiast tego zgodę w imieniu dziecka może wyrazić jedna z następujących osób^[4].

• Rodzic lub osoba sprawująca władzę rodzicielską – wystarczy zgoda tylko jednego rodzica^[4];
• Osobisty przedstawiciel prawny – osoba niezwiązana z badaniem, uprawniona do działania z racji relacji z dzieckiem, do której zwraca się tylko wtedy, gdy nie można skontaktować się z rodzicem w odpowiednim czasie ze względu na pilny charakter leczenia^[4];
• Zawodowy przedstawiciel prawny – lekarz odpowiedzialny za leczenie dziecka, niezależny od badania, lub osoba wyznaczona przez podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych, wykorzystywana wyłącznie wtedy, gdy niedostępny jest osobisty przedstawiciel prawny^[4].

Osoba wyrażająca zgodę musi zostać wyraźnie poinformowana, że wyraża zgodę w imieniu dziecka. Musi zrozumieć cele, ryzyko i niedogodności związane z badaniem oraz sposób jego prowadzenia. Musi zostać poinformowana o prawie do wycofania dziecka z badania w dowolnym momencie. Musi też otrzymać dane kontaktowe umożliwiające uzyskanie dalszych informacji o badaniu. Jako rodzic lub opiekun powinieneś oczekiwać, że wszystkie te informacje otrzymasz na piśmie, zanim zostaniesz poproszony o podpisanie czegokolwiek. Ta hierarchia – najpierw rodzic, następnie osobisty przedstawiciel prawny, na końcu zawodowy przedstawiciel prawny – istnieje właśnie po to, aby zgoda była pozyskiwana od osoby bliskiej dziecku, gdy tylko pozwala na to czas. Sięga się po lekarza jedynie wtedy, gdy prawdziwa pilność sytuacji uniemożliwia inne rozwiązanie^[4].

Czy dziecko powinno być zaangażowane w decyzję o udziale w badaniu?

Dzieci i młodzież powinny być angażowane w proces podejmowania decyzji, gdy tylko jest to możliwe, oraz powinny otrzymywać informacje o badaniu w formie zrozumiałej dla siebie. Jako rodzic poproś zespół badawczy o informację dla uczestnika badania dostosowaną wiekowo dla Twojego dziecka, odrębną od dokumentu przeznaczonego dla Ciebie^[4].

Czy osoba powyżej 16. roku życia może wyrazić zgodę samodzielnie?

Zakłada się, że osoby powyżej 16. roku życia są zdolne do samodzielnego wyrażenia świadomej zgody na udział w badaniu CTIMP. Jeśli osoba powyżej 16. roku życia nie jest zdolna do wyrażenia zgody, może zostać włączona do badania CTIMP wyłącznie na tych samych zasadach, jakie obowiązują dorosłych pozbawionych zdolności do wyrażenia zgody^[4].

Czy ta sama zasada dotycząca zgody obowiązuje we wszystkich badaniach z udziałem dzieci?

W Anglii, Walii i Irlandii Północnej nie ma przepisu ustawowego, który regulowałby wprost prawo dziecka do wyrażenia zgody na udział w badaniach innych niż badanie kliniczne badanego produktu leczniczego (CTIMP). Oznacza to, że zasady wyrażania zgody dla badań niebędących CTIMP (np. badań, które nie testują leku) różnią się od zasad opisanych powyżej. Niezależnie od tego prawo zwyczajowe (common law) zakłada, że osoby w wieku od 16 do 18 lat są zazwyczaj zdolne do wyrażenia zgody na leczenie. Młodsze dziecko również może zostać uznane za zdolne do wyrażenia zgody na leczenie, jeśli posiada wystarczające zrozumienie, aby w pełni pojąć proponowane działanie, oraz potrafi rozważyć informacje i podjąć decyzję – jest to znane jako posiadanie tzw. „kompetencji Gillick” (Gillick competence). Jeśli nie jesteś pewien, jakie zasady wyrażania zgody obowiązują w konkretnym badaniu, do którego zaproszono Twoje dziecko, poproś zespół badawczy o pisemne wyjaśnienie, czy dane badanie jest badaniem CTIMP. Warto zwrócić uwagę na tę lukę między ustawowymi ramami CTIMP a testem kompetencji Gillick wynikającym z prawa zwyczajowego. To samo dziecko, w tym samym wieku, może w praktyce podlegać dwóm różnym ścieżkom wyrażania zgody. To, która z nich obowiązuje, zależy wyłącznie od tego, czy badanie dotyczy badanego produktu leczniczego^[4].

Dlaczego osoby starsze wymagają szczególnego uwzględnienia w badaniach klinicznych?

Osoby starsze wymagają szczególnego uwzględnienia w badaniach klinicznych ze względu na częste występowanie chorób współistniejących, częste jednoczesne stosowanie kilku innych leków oraz wynikające z tego ryzyko interakcji między lekami. Osoby starsze częściej mają też zaburzoną czynność nerek lub wątroby, co może wpływać na sposób eliminacji leku z organizmu – jest to odrębny aspekt związany z populacjami szczególnymi^[1].

WHO Global Clinical Trials Forum wprost wskazuje osoby starsze, obok kobiet w ciąży i dzieci, jako grupę niedostatecznie reprezentowaną, którą badania kliniczne powinny aktywnie włączać^[3]. Przegląd zakresowy (scoping review) badań metodologicznych z Wielkiej Brytanii i Irlandii (opublikowanych w latach 2000–2021) skupił się właśnie na interwencjach mających poprawić reprezentację osób starszych, obok mniejszości etnicznych, grup w niekorzystnej sytuacji społeczno-ekonomicznej oraz osób o ograniczonej zdolności do wyrażenia zgody, w randomizowanych badaniach kontrolowanych^[5]. Łącznie wielochorobowość, wielolekowość i zmiany czynności narządów oznaczają, że pojedynczy starszy uczestnik może jednocześnie mierzyć się z kilkoma nakładającymi się problemami charakterystycznymi dla populacji szczególnych. To jeden z powodów, dla których protokoły badań dla tej grupy często wymagają bardziej szczegółowych planów monitorowania niż te dla młodszych dorosłych^[1].

Jakie zabezpieczenia prawne istnieją dla populacji szczególnych biorących udział w badaniach?

Populacje szczególne – w tym kobiety (w ciąży i niebędące w ciąży), pacjenci pediatryczni oraz osoby starsze – podlegają konkretnym przepisom regulacyjnym mającym je chronić, a przepisy te muszą być rozumiane i przestrzegane przy prowadzeniu badań klinicznych. Przepisy precyzyjnie definiują pojęcie „populacji szczególnej”, aby zwiększyć świadomość podatności tych grup na zagrożenia i umożliwić stworzenie wokół nich odpowiednich wymogów ochronnych^[2].

W Hiszpanii dekret królewski Royal Decree 1090/2015 reguluje badania kliniczne produktów leczniczych, komisje bioetyczne je oceniające oraz hiszpański rejestr badań klinicznych (Spanish Clinical Studies Registry). Wprost wskazuje on potrzebę promowania badań klinicznych nad produktami leczniczymi sierocymi oraz lekami przeznaczonymi dla grup populacyjnych takich jak dzieci, kobiety i osoby starsze, tradycyjnie słabo reprezentowanych w badaniach klinicznych. Przepisy te wymagają, aby badania kliniczne prowadzone były w warunkach gwarantujących ochronę uczestników, zgodnie z Deklaracją Helsińską oraz Konwencją Rady Europy o prawach człowieka i biomedycynie (Konwencja z Oviedo)^[6].

Dla porównania, w Stanach Zjednoczonych populacje szczególne na potrzeby badań są jasno zdefiniowane w Kodeksie Przepisów Federalnych (Code of Federal Regulations), który ustanawia równoważne wymogi ochronne w ramach odmiennego systemu prawnego. Niezależnie od tego, czy mowa o brytyjskich Medicines for Human Use Regulations, hiszpańskim Royal Decree 1090/2015, czy amerykańskim Code of Federal Regulations, wspólny wątek pozostaje ten sam. Każda z tych jurysdykcji wyraźnie wyodrębnia kobiety w ciąży, dzieci i osoby starsze jako grupy wymagające dodatkowych zabezpieczeń proceduralnych, zamiast pozostawiać ich ochronę ogólnym zasadom prowadzenia badań^[2].

Co może poprawić udział grup niedostatecznie reprezentowanych w badaniach?

Przegląd zakresowy piśmiennictwa poszukiwał konkretnie skutecznych interwencji i rozwiązań projektowych, które poprawiają reprezentację grup niedostatecznie reprezentowanych – mniejszości etnicznych, grup w niekorzystnej sytuacji społeczno-ekonomicznej, osób starszych oraz osób o ograniczonej zdolności do wyrażenia zgody – w randomizowanych badaniach kontrolowanych prowadzonych w Wielkiej Brytanii i Irlandii. Punktem wyjścia przeglądu była obserwacja, że uczestnicy badań klinicznych często nie odzwierciedlają populacji, które mogłyby faktycznie skorzystać z badanego leczenia. Znane są bariery utrudniające udział tych grup, jednak dowody na to, które strategie faktycznie te bariery ograniczają, są ograniczone. Ta luka między rozpoznanymi barierami a sprawdzonymi rozwiązaniami sama w sobie stanowi istotny wniosek. Pokazuje ona, że nazwanie danej grupy niedostatecznie reprezentowaną to dopiero pierwszy krok. Zespoły badawcze wciąż potrzebują lepszych dowodów na to, które konkretne zmiany w projekcie badania – metody rekrutacji, materiały dotyczące zgody, harmonogram wizyt – faktycznie zwiększają udział tych uczestników w badaniach^[5].

Kiedy skontaktować się z zespołem badawczym lub rozważyć wycofanie się z badania?

Skontaktuj się niezwłocznie z zespołem badawczym, jeśli w trakcie badania dotyczy Ciebie lub Twojego dziecka którakolwiek z poniższych sytuacji.

• Zajdziesz w ciążę podczas przyjmowania badanego produktu leczniczego nieprzeznaczonego do stosowania w ciąży – leczenie może wymagać przerwania, gdy tylko będzie to możliwe do zrobienia bezpiecznie^[1];
• Karmisz piersią i zauważasz jakąkolwiek zmianę w sposobie karmienia, zachowaniu lub stanie zdrowia dziecka w trakcie badania, ponieważ lek lub jego metabolity mogą przenikać do mleka matki^[1];
• Jako rodzic lub przedstawiciel prawny nie masz już pewności, że rozumiesz cele, ryzyko lub warunki badania – masz prawo, aby zostały one ponownie wyjaśnione w dowolnym momencie^[4];
• Chcesz wycofać dziecko z badania – to prawo obowiązuje w każdym momencie, a odpowiednie dane kontaktowe powinny zostać przekazane już przy wyrażaniu zgody^[4].

Podsumowanie

Kobiety w ciąży, dzieci i osoby starsze są traktowane w badaniach klinicznych jako populacje szczególne, ponieważ ich organizmy przetwarzają leki inaczej, a dodatkowo historycznie były one wykluczane z badań, które mogłyby dostarczyć potrzebnych im dziś dowodów naukowych^[1]. W przypadku kobiet w ciąży wykluczenie pozostaje standardem poza badaniami przeznaczonymi specjalnie dla ciąży, a jedynie 4% badań z ostatniej dekady dopuszczało ich udział^[3]. W przypadku dzieci zasady wyrażania zgody zależą od wieku oraz od tego, czy dane badanie jest badaniem klinicznym leku – zgodę mogą wyrazić rodzice, przedstawiciele prawni, a od 16. roku życia sama młoda osoba, pod określonymi warunkami^[4]. W przypadku osób starszych głównym problemem są liczne choroby współistniejące i interakcje między lekami, a kwestia ich reprezentacji pozostaje aktywnym obszarem badań metodologicznych^[5].

Jeśli Ty lub członek Twojej rodziny zostaniecie zaproszeni do udziału w badaniu jako przedstawiciel jednej z tych grup, zapytaj wprost, kto może wyrazić zgodę, co się stanie, jeśli okoliczności się zmienią (np. w przypadku ciąży), jaki nadzór jest planowany oraz z kim można się kontaktować w razie wątpliwości. Są to standardowe pytania, na które każdy zespół badawczy powinien umieć jasno odpowiedzieć, zanim podejmiesz decyzję^[1].

1. [1] Special populations in clinical studies - EUPATI Toolbox (dostęp 2 czerwca 2026) – https://toolbox.eupati.eu/resources/special-populations-in-clinical-studies/
2. [2] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4577021/
3. [3] Equity and health: the inclusion of pregnant and breastfeeding women in clinical trials (dostęp 2 czerwca 2026) – https://www.who.int/news/item/18-06-2025-equity-and-health--the-inclusion-of-pregnant-and-breastfeeding-women-in-clinical-trials
4. [4] Research involving children - Health Research Authority (dostęp 2 czerwca 2026) – https://www.hra.nhs.uk/planning-and-improving-research/policies-standards-legislation/research-involving-children/
5. [5] https://openresearch.nihr.ac.uk/articles/4-12
6. [6] Royal Decree 1090/2015, of 4 December, regulating clinical trials with medicinal products, Ethics Committees for Investigation with medicinal products and the Spanish Clinical Studies Registry (dostęp 2 czerwca 2026) – https://www.aemps.gob.es/legislacion/espana/investigacionClinica/docs/Royal-Decree-1090-2015_4-December.pdf