Leki biologiczne: przeciwciała i terapie białkowe

Czym jest lek biologiczny?

Lek biologiczny to lek, którego substancja czynna pochodzi ze źródła biologicznego – żywych komórek lub organizmów, takich jak komórki ludzkie lub zwierzęce, bakterie lub drożdże – a nie z syntezy chemicznej. Większość leków biologicznych stosowanych obecnie w praktyce klinicznej zawiera substancje czynne będące białkami^[1].

Białka te znacznie różnią się wielkością i złożonością strukturalną. Insulina jest stosunkowo prostym białkiem o masie około 5808 daltonów; hormon wzrostu ma około 22 000 daltonów; przeciwciało monoklonalne ma około 150 000 daltonów^[1]. Im większe i bardziej sfałdowane białko, tym trudniej je wytwarzać w sposób powtarzalny i tym bardziej zależy ono od żywego układu produkcyjnego.

Leki biologiczne oferują możliwości leczenia pacjentom z chorobami przewlekłymi i często powodującymi niepełnosprawność, w tym z cukrzycą, chorobami autoimmunologicznymi i nowotworami^[1]. Zazwyczaj podaje się je we wstrzyknięciu lub wlewie, a nie w postaci tabletki, ponieważ białko zostałoby rozłożone w przewodzie pokarmowym, zanim dotarłoby do celu.

Z tej biologii wynika jedna praktyczna konsekwencja: ponieważ leki biologiczne wykazują naturalną zmienność i są bardziej złożone w produkcji, dokładne odtworzenie mikroheterogeniczności cząsteczkowej nie jest możliwe. Dlatego kolejny lek biologiczny nie jest uznawany za lek generyczny^[1].

Jak działają przeciwciała monoklonalne?

Przeciwciało to białko w kształcie litery Y występujące we krwi, nazywane również immunoglobuliną. Przeciwciała są wytwarzane przez układ odpornościowy i uwalniane w odpowiedzi na obcą substancję, taką jak bakterie lub wirusy; rozpoznają określone białka (zwane antygenami) na powierzchni tych substancji i wiążą się z nimi, co uruchamia układ odpornościowy do ich ataku i zniszczenia^[2].

Naukowcy potrafią wytwarzać przeciwciała monoklonalne w laboratorium. Są one podobne do naturalnych przeciwciał organizmu, a „monoklonalne” oznacza wszystkie jednego typu – każdy lek to duża liczba kopii jednego przeciwciała. Ponieważ przeciwciało monoklonalne rozpoznaje jeden konkretny cel, można je skierować na określone białko lub typ komórki. Leczenie przeciwciałami monoklonalnymi to skomplikowana grupa leków działających na różne sposoby^[2].

• Blokowanie sygnałów wzrostu – wiele komórek nowotworowych ma na swojej powierzchni dużą liczbę receptorów czynników wzrostu; ten typ przeciwciała blokuje receptor, dzięki czemu komórka nie otrzymuje już sygnałów potrzebnych jej do przeżycia. Przykładem jest pertuzumab^[2].
• Przenoszenie substancji czynnej – niektóre przeciwciała mają dołączone leki przeciwnowotworowe lub substancje radioaktywne; nazywa się je skoniugowanymi przeciwciałami monoklonalnymi i dostarczają one lek lub substancję radioaktywną bezpośrednio do komórek nowotworowych. Przykładem jest trastuzumab emtanzyna^[2].
• Blokowanie dopływu krwi – niektóre komórki nowotworowe wytwarzają czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego (VEGF), który wyzwala wzrost naczyń krwionośnych w obrębie guza; przeciwciała takie jak bewacyzumab blokują przyłączanie się VEGF do jego receptorów i są znane jako leki antyangiogenne^[2].
• Pomaganie układowi odpornościowemu w znajdowaniu komórek nowotworowych – niektóre przeciwciała oznaczają komórki nowotworowe, aby układ odpornościowy mógł je łatwiej znaleźć; rytuksymab przyłącza się do białka CD20 występującego na niektórych komórkach białaczki i chłoniaka^[2].
• Blokowanie sygnału „ukrycia” – przeciwciała zwane inhibitorami punktów kontrolnych układu odpornościowego blokują białka, które pozwalają komórkom nowotworowym ukrywać się przed układem odpornościowym^[2].
• Łączenie komórek – nowszy typ zwany aktywatorem limfocytów T przyłącza się do więcej niż jednego celu: jedna część wiąże białko na limfocytach T, a druga wiąże komórkę nowotworową, co ułatwia limfocytom T jej zniszczenie^[2].

Niektóre przeciwciała działają poprzez blokowanie przekaźnika, a nie receptora na powierzchni komórki. W chorobach zapalnych dupilumab jest przeciwciałem monoklonalnym zaprojektowanym do blokowania receptorów dla interleukiny 4 i interleukiny 13 (IL-4 i IL-13), dwóch białek wytwarzanych w dużych ilościach u pacjentów z atopowym zapaleniem skóry, niektórymi typami astmy, POChP, przewlekłym zapaleniem zatok przynosowych z polipami nosa, świerzbiączką guzkową, eozynofilowym zapaleniem przełyku i przewlekłą pokrzywką spontaniczną; zablokowanie receptorów uniemożliwia działanie IL-4 i IL-13 oraz łagodzi objawy. Lek Dupixent podaje się we wstrzyknięciu podskórnym, zwykle w udo lub brzuch, co tydzień, co dwa tygodnie lub co 4 tygodnie w zależności od wieku pacjenta, masy ciała i leczonej choroby. Leczenie musi rozpocząć lekarz mający doświadczenie w diagnozowaniu i leczeniu odpowiednich schorzeń. Pacjenci lub opiekunowie mogą wstrzykiwać lek samodzielnie, jeśli lekarz lub pielęgniarka uzna to za właściwe i po odpowiednim przeszkoleniu^[3].

Czym są enzymatyczna terapia zastępcza i inne terapie białkowe?

Nie wszystkie leki biologiczne to przeciwciała. Szersza kategoria obejmuje białka o bardzo różnych rozmiarach i funkcjach: od insuliny i hormonu wzrostu po czynniki krzepnięcia i przeciwciała monoklonalne. Czynniki krzepnięcia i inne białka zastępcze są substancjami czynnymi leków biologicznych dopuszczonych w UE, które leczą pacjentów, u których brakuje określonego białka lub wytwarzają go zbyt mało^[1].

Ponieważ leki te są białkami, podaje się je we wstrzyknięciu lub wlewie. W łuszczycowym zapaleniu stawów leki biologiczne – immunosupresyjne leki modyfikujące przebieg choroby wytwarzane z białek biologicznych, a nie sztucznych substancji chemicznych – podaje się we wstrzyknięciu lub wlewie^[4].

Jak leki biologiczne działają na zapalenie w chorobach autoimmunologicznych?

Leki biologiczne stosowane w łuszczycowym zapaleniu stawów są zaprojektowane tak, aby blokować określone elementy układu odpornościowego wywołujące zapalenie. Różni się to od konwencjonalnych leków modyfikujących przebieg choroby, takich jak metotreksat, które ogólnie hamują układ odpornościowy, oraz od leków przeciwzapalnych, które leczą objawy choroby^[4].

Mechanizm działania jest swoisty dla celu. Najczęściej stosowane produkty biologiczne i biopodobne blokują przekaźnik zwany TNF (czynnik martwicy nowotworu); alternatywnie blokują aktywację określonych komórek odpornościowych (często limfocytów T) lub uwalnianie innych przekaźników, zwanych interleukiną 12/23 lub interleukiną 17, z tych komórek. Leczenie polega na naśladowaniu działania substancji naturalnie wytwarzanych przez układ odpornościowy^[4].

Leki biologiczne i biopodobne zwykle działają szybko, łagodząc objawy i obrzęk związane z łuszczycowym zapaleniem stawów. Chociaż badania pokazują, że u większości osób poprawa następuje w ciągu czterech do sześciu tygodni leczenia, większość zauważa pewną poprawę po pierwszym lub drugim wstrzyknięciu lub wlewie – choć u niektórych osób pełna odpowiedź może pojawić się dopiero po 12 tygodniach^[4].

Ile leków opartych na przeciwciałach jest w opracowaniu i w użyciu?

Według stanu na 1 maja 2017 r. organy regulacyjne na głównych rynkach dopuściły 74 cząsteczki oparte na przeciwciałach. Ponadto 70 cząsteczek opartych na przeciwciałach znajdowało się w fazie III, a 575 w badaniach klinicznych fazy I/II^[5].

Te 719 cząsteczek opartych na przeciwciałach na etapie klinicznym obejmuje^[5]:

• 493 „nagie” immunoglobuliny IgG;
• 87 koniugatów przeciwciało-lek;
• 61 przeciwciał biswoistych;
• łącznie 37 białek fuzyjnych Fc;
• 17 radioimmunoglobulin;
• 13 fragmentów przeciwciał;
• 11 immunocytokin.

W onkologii wiele nowych podejść obejmuje modulację limfocytów T przez przeciwciała. W badaniach klinicznych znajduje się ponad 80 przeciwciał skierowanych przeciwko punktom kontrolnym limfocytów T, 26 biswoistych przeciwciał przekierowujących limfocyty T oraz 145 kandydatów opartych na komórkach z chimerycznym receptorem antygenowym (CAR), wszystkie obecnie w badaniach klinicznych fazy I lub II, co daje łącznie ponad 250 kandydatów opartych na przeciwciałach oddziałujących z limfocytami T na etapie klinicznym. Łącznie w tym czasie istniało co najmniej 864 cząsteczek lub komórek opartych na przeciwciałach na etapie klinicznym^[5].

Niektóre z tych cząsteczek są badane w publicznie zarejestrowanych badaniach, które można sprawdzić. Przykładem jest badanie fazy II łączące pembrolizumab z doustną cyklofosfamidem metronomicznym u pacjentów z rakiem piersi w obrębie ściany klatki piersiowej, zarejestrowane pod numerem EudraCT 2017-003343-37. Pembrolizumab jest selektywnym, humanizowanym przeciwciałem monoklonalnym anty-PD-1, które blokuje interakcje między PD-L1/PD-L2 a PD-1, co może reaktywować nadzór immunologiczny i prowadzić do poprawy aktywności przeciwnowotworowej^[6].

Jak wyglądają badania kliniczne leków biologicznych dla uczestników?

Badania leków biologicznych opisuje się według faz, a faza mówi, na jakie pytanie badanie ma odpowiedzieć. Poniższa tabela podsumowuje etap rozwoju cząsteczek opartych na przeciwciałach według danych z piśmiennictwa: produkty dopuszczone, badania fazy III oraz badania fazy I/II^[5].

Etap	Co obejmuje	Przykładowe liczby	Co oznacza dla uczestnika
Dopuszczony do stosowania	Cząsteczki zatwierdzone przez organ regulacyjny na głównym rynku	74 cząsteczki oparte na przeciwciałach (stan na 1 maja 2017 r.)[5]	Lek przeszedł ocenę regulacyjną i może być przepisywany
Faza III	Późniejszy etap badań klinicznych	70 cząsteczek opartych na przeciwciałach[5]	Możesz otrzymać leczenie, które nie jest jeszcze dopuszczone
Faza I/II	Wcześniejszy etap badań klinicznych	575 cząsteczek opartych na przeciwciałach[5]	Możesz być wśród pierwszych osób, które otrzymają daną cząsteczkę

W obrębie grupy fazy I/II kategorie cząsteczek różnią się budową i działaniem: „nagie” immunoglobuliny IgG (493), koniugaty przeciwciało-lek (87), przeciwciała biswoiste (61), białka fuzyjne Fc (37), radioimmunoglobuliny (17), fragmenty przeciwciał (13) i immunocytokiny (11)^[5].

Jeśli rozważasz udział w badaniu, numer rejestracji jest dokumentem, który pozwala sprawdzić, co badanie testuje. Badanie PERICLES jest zarejestrowane pod numerem EudraCT 2017-003343-37^[6]. Badania prowadzące rekrutację w Europie można również wyszukiwać w serwisie badaniakliniczne.pl.

Jak monitoruje się leki biologiczne po dopuszczeniu do obrotu?

Gdy lek biologiczny trafi na rynek, nadal gromadzi się informacje o jego bezpieczeństwie. Plan zarządzania ryzykiem (RMP) dokumentuje obawy dotyczące bezpieczeństwa produktu i sposób ich monitorowania. Dla biopodobnego adalimumabu Hulio RMP w wersji 4.1, z punktem odcięcia danych na 31 października 2025 r., przedstawia podsumowanie obaw dotyczących bezpieczeństwa i odnotowuje, że dane dotyczące ekspozycji po wprowadzeniu do obrotu zostały zaktualizowane do tego punktu odcięcia danych^[7].

RMP dokumentuje również, gdzie informacje zostały dostosowane do referencyjnego leku biologicznego Humira – na przykład brakujące informacje dotyczące „pacjentów z obniżoną odpornością” oraz niektórych długoterminowych tematów bezpieczeństwa u dzieci usunięto w celu dostosowania do RMP produktu referencyjnego, a brakujące informacje dotyczące leczenia epizodycznego zaktualizowano tak, aby obejmowały leczenie epizodyczne we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego^[7].

Określone populacje mogą być niedostatecznie reprezentowane w programach badań klinicznych, a RMP zawierają moduł dotyczący ograniczeń w odniesieniu do populacji zwykle niedostatecznie reprezentowanych w badaniach klinicznych oraz kryteriów wyłączenia w badaniach kluczowych^[7].

Co należy zgłaszać zespołowi opiekującemu się pacjentem podczas leczenia?

Najczęstsze działania niepożądane obserwowane w przypadku leków wstrzykiwanych stosowanych w łuszczycowym zapaleniu stawów to reakcje skórne w miejscu wstrzyknięcia. Występują u mniej niż 30% osób i mogą utrzymywać się do dwóch tygodni^[4].

Najpoważniejszym działaniem niepożądanym tych leków jest zwiększone ryzyko wszystkich rodzajów zakażeń, w tym gruźlicy. Przed rozpoczęciem leczenia lekiem anty-TNF ocenia się ryzyko gruźlicy i często wykonuje się skórny lub krwi test na gruźlicę (test Mantoux). Leczenie tymi lekami należy przerwać, jeśli występuje aktywne zakażenie i przyjmujesz antybiotyk lub jeśli masz wysoką gorączkę^[4].

U niektórych pacjentów lek biologiczny nie jest odpowiedni. Osoby ze znaczącą zastoinową niewydolnością serca nie powinny przyjmować leków anty-TNF^[4].

Czym jest lek biopodobny i jak jest dopuszczany w UE?

Lek biopodobny to lek biologiczny wysoce podobny do innego, już dopuszczonego leku biologicznego, zwanego lekiem referencyjnym. Leki biopodobne są dopuszczane według tych samych standardów jakości farmaceutycznej, bezpieczeństwa i skuteczności, które obowiązują wszystkie leki biologiczne, a Europejska Agencja Leków (EMA) odpowiada za ocenę większości wniosków o dopuszczenie leków biopodobnych do obrotu w Unii Europejskiej^[1].

Podobieństwo ocenia się pod względem struktury, aktywności biologicznej, skuteczności, bezpieczeństwa i profilu immunogenności – wewnętrznej zdolności białek i innych leków biologicznych do wywoływania odpowiedzi immunologicznej. UE dopuściła pierwszy lek biopodobny w 2006 r.^[1].

Dowody zebrane w ciągu dziesięciu lat doświadczenia klinicznego pokazują, że leki biopodobne dopuszczone przez EMA mogą być stosowane równie bezpiecznie i skutecznie we wszystkich zatwierdzonych wskazaniach jak inne leki biologiczne^[1]. Zarówno postać oryginalna, jak i wersja biopodobna są dopuszczane według tych samych standardów jakości farmaceutycznej, bezpieczeństwa i skuteczności^[4].

Pacjenci i pracownicy ochrony zdrowia mają dostęp do materiałów informacyjnych opracowanych przez EMA i Komisję Europejską w celu poprawy zrozumienia leków biopodobnych w UE^[1].

Co wykazały badania nad lekami biologicznymi?

W atopowym zapaleniu skóry lek Dupixent był skuteczniejszy niż placebo (leczenie pozorowane) w zmniejszaniu rozległości choroby. Lek jest dopuszczony do stosowania w umiarkowanym do ciężkiego atopowym zapaleniu skóry u pacjentów w wieku 12 lat i starszych, gdy leczenie miejscowe jest niewystarczające lub nieodpowiednie, a także może być podawany pacjentom od 6. miesiąca życia do poniżej 12. roku życia, jeśli ich choroba ma ciężki przebieg^[3].

W astmie lek jest dopuszczony u pacjentów w wieku 6 lat i starszych, których astma nie jest odpowiednio kontrolowana za pomocą właściwej terapii skojarzonej, i jest dodawany do leczenia podtrzymującego; jest przeznaczony wyłącznie dla pacjentów z typem zapalenia dróg oddechowych zwanym „zapaleniem typu 2”^[3].

Ten sam lek jest również dopuszczony w kilku innych wskazaniach, w tym w przewlekłej obturacyjnej chorobie płuc u dorosłych ze zwiększonym poziomem eozynofilów, przewlekłym zapaleniu zatok przynosowych z polipami nosa u dorosłych, umiarkowanej do ciężkiej świerzbiączce guzkowej u dorosłych, eozynofilowym zapaleniu przełyku u dorosłych i dzieci od 1. roku życia o masie ciała co najmniej 15 kg oraz umiarkowanej do ciężkiej przewlekłej pokrzywce spontanicznej u pacjentów w wieku 2 lat i starszych, u których leki przeciwhistaminowe nie działają wystarczająco dobrze^[3].

Gdzie trafia zgłoszenie działania niepożądanego?

Gdy pacjent lub pracownik ochrony zdrowia zgłasza podejrzewane działanie niepożądane, zasila to monitorowanie bezpieczeństwa leku, a posiadacze pozwolenia na dopuszczenie do obrotu mogą gromadzić dalsze dane dotyczące bezpieczeństwa, gdy produkt jest już dostępny dla pacjentów^[4]. Zespół opiekujący się pacjentem może poinformować, jak dokonać zgłoszenia.

Kiedy należy porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą?

Porozmawiaj z zespołem opiekującym się pacjentem, zanim samodzielnie przerwiesz lub wstrzymasz stosowanie jakiegokolwiek leku biologicznego. RMP dla adalimumabu odnotowuje, że długoterminowe informacje o bezpieczeństwie gromadzono w określonych sytuacjach terapeutycznych i populacjach oraz że niektóre populacje są zwykle niedostatecznie reprezentowane w programach badań klinicznych^[7].

Zgłoś niezwłocznie, jeśli wystąpi wysoka gorączka, objawy zakażenia lub reakcja w miejscu wstrzyknięcia, która rozprzestrzenia się lub utrzymuje ponad dwa tygodnie. Omów każdą istotną chorobę serca przed rozpoczęciem leczenia lekiem anty-TNF^[4].

Jeśli samodzielnie wstrzykujesz lek w domu – co jest możliwe w przypadku leku Dupixent po przeszkoleniu – zapytaj lekarza lub pielęgniarkę przed zmianą schematu lub dawki^[3].

Ten artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępuje porady medycznej. Wszelkie decyzje dotyczące leczenia omów z lekarzem lub farmaceutą.

1. [1] Biosimilar medicines: Overview (dostęp 02 czerwca 2026) – https://www.ema.europa.eu/en/human-regulatory-overview/biosimilar-medicines-overview
2. [2] Monoclonal antibodies (mAbs) (dostęp 02 czerwca 2026) – https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/immunotherapy/types/monoclonal-antibodies
3. [3] Dupixent (dostęp 02 czerwca 2026) – https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/dupixent
4. [4] How do biologics work in psoriatic arthritis? (dostęp 02 czerwca 2026) – https://www.papaa.org/resources/learn-about-psoriasis-and-psoriatic-arthritis/just-diagnosed/what-is-psoriatic-arthritis/treatments-for-psoriatic-arthritis/biologics/
5. [5] Current progress in innovative engineered antibodies – protein-cell.net (dostęp 06.10.2026) – http://protein-cell.net/article/doi/10.1007/s13238-017-0457-8
6. [6] ESMO Clinical Research Report – Combination of pembrolizumab with oral metronomic cyclophosphamide in patients with chest wall breast cancer (PERICLES): A phase II study (dostęp 02 czerwca 2026) – https://www.esmo.org/content/download/165403/3035878/1/ESMO-Clinical-Research-2018-Report-Bruno-Achutti-Duso.pdf
7. [7] Hulio EPAR – Risk Management Plan (dostęp 02 czerwca 2026) – https://www.ema.europa.eu/en/documents/rmp/hulio-epar-risk-management-plan_en.pdf