Badania kliniczne terapii celowanych i immunoterapii

Czym jest terapia celowana?

Terapia celowana to metoda leczenia nowotworów, która niszczy komórki nowotworowe, nie uszkadzając zdrowych. W praktyce onkolodzy identyfikują konkretne zmiany genetyczne lub mutacje w organizmie pacjenta, które przekształcają zdrowe komórki w nowotworowe, a następnie dobierają leki działające na te elementy komórek nowotworowych, które zostały aktywowane przez te nieprawidłowości genetyczne. Ponieważ leczenie jest dopasowane do cechy nowotworu, a nie wyłącznie do jego lokalizacji, onkolodzy mogą nazywać terapię celowaną rodzajem medycyny precyzyjnej^[1].

Nowotwór powstaje, gdy coś przepisuje genetyczną instrukcję zdrowej komórki. To właśnie podążanie za nowymi instrukcjami genetycznymi sprawia, że zdrowe komórki stają się komórkami nowotworowymi. Aby zastosować terapię celowaną, onkolodzy zazwyczaj badają mutację genetyczną, która zmienia zdrową komórkę w nowotworową, określają, które części komórki nowotworowej będą celem – powierzchnię komórki lub substancje wewnątrz niej – i na tej podstawie opracowują lek trafiający w te obszary. Lek może zabijać komórki lub blokować instrukcje genetyczne powodujące ich namnażanie^[1].

Ponieważ leki te działają na określony cel molekularny, ich opracowaniu zwykle towarzyszy poszukiwanie testu identyfikującego pacjentów, u których istnieje prawdopodobieństwo korzyści z leczenia, zwanego biomarkerem lub testem towarzyszącym. Dlatego ten sam typ nowotworu można leczyć różnymi lekami celowanymi w zależności od występujących w nim zmian genetycznych oraz dlatego lek skuteczny u jednego pacjenta może nie działać u innego, którego guz nie ma odpowiadającego mu celu. Praktyczna konsekwencja jest taka, że terapię celowaną zwykle rozważa się dopiero po analizie guza, a nie wyłącznie na podstawie miejsca, w którym nowotwór się rozpoczął^[1]. W niektórych przypadkach test towarzyszący nie jest jeszcze wymagany, a specjalista może powiedzieć, czy dotyczy on danego leczenia^[2].

Organy regulacyjne oceniają te leki na podstawie dowodów z badań klinicznych, zanim będą mogły być przepisywane. Przykładem jest wenetoklaks, dopuszczony do obrotu w Unii Europejskiej pod nazwą Venclyxto. Jego zmiana była oceniana przez Komitet ds. Produktów Leczniczych Stosowanych u Ludzi (CHMP) Europejskiej Agencji Leków (EMA) i udokumentowana w publicznym raporcie oceniającym. Raport przedstawia dane dotyczące skuteczności klinicznej i bezpieczeństwa klinicznego tego produktu. Takie raporty są sporządzane przy każdym przyznaniu lub zmianie pozwolenia na dopuszczenie do obrotu. Opisują one badania przedłożone przez firmę, pytania zadane przez oceniających oraz wnioski dotyczące bilansu korzyści i ryzyka^[3].

Jakie są główne rodzaje terapii celowanej?

Onkolodzy klasyfikują terapie celowane według mechanizmu działania. Istnieje ponad 100 rodzajów leków terapii celowanej, które można podawać w postaci tabletki do połknięcia, zastrzyku lub dożylnie. Schematy leczenia są różne: leczenie może odbywać się codziennie, co tydzień lub co miesiąc, a czasem trwa bezterminowo, innym razem ma z góry określony czas trwania^[1].

• Leki drobnocząsteczkowe działają na cele wewnątrz komórek nowotworowych i zakłócają ich wzrost^[1];
• Immunoterapie, w tym przeciwciała monoklonalne, przeciwciała dwuswoiste i terapia komórkami CAR-T^[1];
• Koniugaty przeciwciało-lek, które łączą przeciwciało z toksycznym ładunkiem^[1].

Koniugaty przeciwciało-lek są oceniane jako samodzielne leki. Enfortumab vedotin, dopuszczony do obrotu w UE pod nazwą Padcev, jest jednym z takich produktów: raport oceniający CHMP dokumentuje jego farmakologię kliniczną, skuteczność kliniczną i bezpieczeństwo kliniczne. Raport zawiera również dane dotyczące immunogenności – informacje o tym, czy organizm wytwarza przeciwciała przeciwko lekowi. Immunogenność jest rutynowo badana, ponieważ leczenie oparte na przeciwciele wytworzonym laboratoryjnie może samo wywołać odpowiedź immunologiczną. W raporcie odnotowano, że badania były prowadzone zgodnie z Dobrą Praktyką Kliniczną (GCP), międzynarodowym standardem prowadzenia badań klinicznych. Ponieważ produkty te łączą dwa mechanizmy w jednym leku, oceniający analizują zarówno komponent przeciwciała, jak i dołączony ładunek. Dane kliniczne muszą wykazać, że połączenie działa zgodnie z przeznaczeniem^[4].

Jak działa immunoterapia?

Immunoterapia to rodzaj leczenia nowotworów, który pomaga układowi odpornościowemu zwalczać nowotwór. Układ odpornościowy składa się z białych krwinek oraz narządów i tkanek układu chłonnego i jest klasyfikowany jako rodzaj terapii biologicznej – leczenia wykorzystującego substancje wytwarzane z organizmów żywych^[5].

W ramach swojej normalnej funkcji układ odpornościowy wykrywa i niszczy nieprawidłowe komórki oraz najprawdopodobniej zapobiega powstawaniu lub hamuje wzrost wielu nowotworów. Komórki odpornościowe znajduje się czasem w guzach i wokół nich; nazywane są limfocytami naciekającymi guz (TIL) i są oznaką, że układ odpornościowy reaguje na guz. Osoby, których guzy zawierają TIL, często mają lepsze rokowanie niż osoby, których guzy ich nie zawierają^[5].

Komórki nowotworowe znajdują jednak sposoby, aby uniknąć zniszczenia. Mogą mieć zmiany genetyczne, które sprawiają, że są mniej widoczne dla układu odpornościowego, mieć na powierzchni białka wyłączające komórki odpornościowe lub zmieniać normalne komórki wokół guza tak, aby zakłócały reakcję układu odpornościowego. Immunoterapię stosuje się, aby pomóc układowi odpornościowemu skuteczniej działać przeciwko nowotworowi^[5]. W tym ujęciu immunoterapia wykorzystuje układ odpornościowy do walki z nowotworem, pomagając mu rozpoznawać i atakować komórki nowotworowe; może być stosowana samodzielnie lub z innymi metodami leczenia. Jest standardowym leczeniem niektórych typów nowotworów, a w przypadku innych jest badana w badaniach klinicznych^[2]. Immunoterapia może wykorzystać układ odpornościowy organizmu do znajdowania i niszczenia komórek nowotworowych, a obecnie dostępne immunoterapie nie mogą wyleczyć nowotworu, ale mogą pomóc niektórym chorym żyć dłużej. Ponieważ leczenie zależy od układu odpornościowego pacjenta, odpowiedź może utrzymywać się po odstawieniu leku i może pojawić się później niż odpowiedź na chemioterapię^[6]. Immunoterapia może być również stosowana w skojarzeniu z innymi metodami leczenia, a nie samodzielnie^[2].

Jakie są rodzaje immunoterapii?

W leczeniu nowotworów stosuje się kilka rodzajów immunoterapii, które działają na różne sposoby^[5]. Niektóre leki lub metody działają na więcej niż jeden sposób i należą do więcej niż jednej grupy, dlatego ten sam lek może być różnie nazywany^[2].

Rodzaj	Mechanizm działania
Inhibitory punktów kontrolnych układu odpornościowego	Leki blokujące punkty kontrolne układu odpornościowego, które są normalną częścią układu odpornościowego zapobiegającą zbyt silnym reakcjom; ich zablokowanie pozwala komórkom odpornościowym silniej reagować na nowotwór[5].
Terapia transferem limfocytów T	Komórki odpornościowe pobiera się z guza pacjenta, najaktywniejsze z nich wybiera się lub modyfikuje w laboratorium, aby lepiej atakowały nowotwór, namnaża w dużych partiach i podaje z powrotem do organizmu przez igłę do żyły[5].
Przeciwciała monoklonalne	Białka układu odpornościowego wytwarzane w laboratorium, które wiążą się z określonymi celami na komórkach nowotworowych; niektóre oznaczają komórki nowotworowe, aby układ odpornościowy lepiej je widział i niszczył[5].
Szczepionki terapeutyczne	Wzmacniają odpowiedź układu odpornościowego na komórki nowotworowe i różnią się od szczepionek zapobiegających chorobom[5].
Modulatory układu odpornościowego	Wzmacniają odpowiedź odpornościową organizmu przeciwko nowotworowi; niektóre wpływają na określone części układu odpornościowego, inne działają bardziej ogólnie[5].

Inhibitory punktów kontrolnych pomagają komórkom odpornościowym zwanym limfocytami T dłużej zwalczać nowotwór. Organizm wykorzystuje białka punktów kontrolnych do zarządzania sygnałami, które mówią limfocytom T, kiedy się włączyć lub wyłączyć, a wyłączenie limfocytów T zapobiega ich nadmiernej reakcji i uszkodzeniu zdrowych komórek. Te same punkty kontrolne mogą pomóc komórkom nowotworowym uciec przed limfocytami T, dlatego leki immunoterapeutyczne powstrzymują białka punktów kontrolnych przed przekazywaniem limfocytom T sygnału wyłączenia^[6]. Nowotwór może czasem wyłączyć komórki odpornościowe, tak że nie potrafią rozpoznać i zaatakować komórek nowotworowych, a inhibitory punktów kontrolnych to przeciwciała monoklonalne, które ponownie włączają układ odpornościowy^[2].

Terapie przeciwciałami monoklonalnymi naśladują naturalne przeciwciała, ale są wytwarzane w laboratorium; „monoklonalne” oznacza wszystkie jednego typu, więc każda terapia to wiele kopii jednego rodzaju przeciwciała. Rozpoznają one i przyłączają się do określonych białek na powierzchni komórek nowotworowych, a różne produkty działają na różne sposoby lub na więcej niż jeden sposób^[2]. Niektóre przeciwciała monoklonalne blokują białka potrzebne komórkom nowotworowym do wzrostu, inne oznaczają komórki nowotworowe do zniszczenia, a niektóre wprowadzają do komórek nowotworowych materiał toksyczny lub radioaktywny, zabijając je. Lekarze uznają terapię przeciwciałami monoklonalnymi również za formę terapii celowanej, ponieważ wykorzystuje ona słabości komórek nowotworowych, aby zatrzymać wzrost guzów^[6]. To nakładanie się wyjaśnia, dlaczego granica między terapią celowaną a immunoterapią nie zawsze jest ostra. Wyjaśnia też, dlaczego ten sam lek może być opisywany w jednej lub drugiej kategorii w zależności od omawianego mechanizmu^[2].

Jakie badania poprzedzają terapię celowaną lub immunoterapię?

Przed zastosowaniem niektórych rodzajów immunoterapii może być konieczne wykonanie badań na próbce komórek nowotworowych lub próbce krwi. Badania te wykonuje się, aby ustalić, czy leczenie ma szansę zadziałać, i poszukuje się w nich zmian w określonych białkach lub genach. Specjalista onkolog może powiedzieć, czy dotyczy to danego leczenia; nie jest tak w przypadku wszystkich immunoterapii i nie zawsze to badanie jest potrzebne^[2].

Aby zbadać komórki nowotworowe, specjalista potrzebuje próbki nowotworu, zwanej biopsją. Może wykorzystać tkankę z wcześniej pobranej biopsji lub przeprowadzonej operacji. To, czy immunoterapia w ogóle może być zastosowana, zależy od typu nowotworu, stopnia jego zaawansowania (stadium) oraz innych metod leczenia, które pacjent już otrzymał^[2].

W przypadku terapii celowanej kwalifikacja przebiega odwrotnie: pacjent może być kandydatem, jeśli dostępny jest lek działający na typ nowotworu, który u niego występuje. Wyniki tych badań nie są jedynie formalnością; decydują o tym, jaki lek zostanie zaproponowany, ponieważ lek celowany dobiera się tak, aby pasował do cechy wykrytej w guzie. Jeśli dla stwierdzonych zmian nie ma odpowiadającego leku, terapia celowana może nie wchodzić w grę, a zespół opiekujący się pacjentem omówi alternatywy^[1].

Jakie nowotwory leczy się tymi lekami?

Onkolodzy powszechnie stosują terapię celowaną w leczeniu raka piersi, raka płuca i raka gruczołu krokowego. Może być również opcją leczenia nowotworów krwi, w tym szpiczaka mnogiego, ostrej białaczki i chłoniaka nieziarniczego; nowotworów kości i tkanek miękkich, w tym niektórych mięsaków tkanek miękkich; częstych nowotworów układu pokarmowego, w tym raka jelita grubego i raka przełyku; nowotworów żeńskiego układu rozrodczego, w tym raka szyjki macicy i raka trzonu macicy; nowotworów głowy i szyi, w tym raka krtani i raka nosogardła; nowotworów skóry, takich jak czerniak i rak płaskonabłonkowy; nowotworów tarczycy, w tym raka anaplastycznego i raka rdzeniastego tarczycy; oraz nowotworów układu moczowego, takich jak rak pęcherza moczowego i rak nerki^[1].

Leki immunoterapeutyczne zostały zatwierdzone do leczenia wielu typów nowotworów, ale immunoterapia nie jest jeszcze tak powszechnie stosowana jak chirurgia, chemioterapia czy radioterapia. Aby sprawdzić, czy immunoterapia może być stosowana w leczeniu danego nowotworu, można sięgnąć do podsumowań leczenia nowotworów u dorosłych i dzieci PDQ publikowanych przez National Cancer Institute^[5].

Jak podaje się te terapie?

Różne formy immunoterapii można podawać na różne sposoby: dożylnie, gdy immunoterapia trafia bezpośrednio do żyły; doustnie, w postaci tabletek lub kapsułek do połknięcia; miejscowo, w postaci kremu wcieranego w skórę, co można stosować w bardzo wczesnym raku skóry; lub dopęcherzowo, gdy immunoterapia trafia bezpośrednio do pęcherza moczowego. Immunoterapię można otrzymywać w gabinecie lekarskim, przychodni lub oddziale ambulatoryjnym szpitala. Częstotliwość podawania i długość leczenia zależą od typu i stadium nowotworu, stosowanego leku oraz tolerancji leczenia przez pacjenta^[5].

Podczas terapii celowanej zespół opiekujący się pacjentem zaplanuje regularne wizyty, aby lekarz mógł ocenić samopoczucie pacjenta i skuteczność leczenia. Mogą być wykonywane badania krwi, zdjęcia rentgenowskie, tomografia komputerowa (TK) i inne badania, a ich wyniki pokazują zespołowi, jak dobrze działa leczenie. Zespół zapyta również o ewentualne działania niepożądane leczenia^[1].

Jakie działania niepożądane mogą powodować te terapie?

Działania niepożądane terapii celowanej są różne, ale do częstych należą: krwawienie z żołądka lub jelit, które może powodować zmiany w stolcu, takie jak jasnoczerwona krew lub czarny, smolisty stolec; zakrzepy krwi; biegunka; suchość skóry lub wysypka; oraz podwyższona aktywność enzymów wątrobowych^[1].

Immunoterapia może powodować działania niepożądane, z których wiele występuje, gdy układ odpornościowy pobudzony do działania przeciwko nowotworowi działa również przeciwko zdrowym komórkom i tkankom organizmu. Ponieważ reakcje te mogą dotyczyć zdrowej tkanki, nowe lub nasilające się objawy warto zgłaszać zespołowi opiekującemu się pacjentem, zamiast czekać na kolejną zaplanowaną wizytę. Niektóre działania niepożądane są częste, inne rzadkie, ale mogą być poważne, dlatego wzorzec i czas występowania objawów mają znaczenie, gdy zespół podejmuje decyzje^[5].

Na czym polega udział w badaniu klinicznym tych leków?

Zanim terapia celowana lub immunoterapia będzie mogła być przepisywana jako standardowe leczenie, jej korzyści i ryzyko są badane w badaniach klinicznych i oceniane przez organy regulacyjne. Europejskie publiczne raporty oceniające publikowane przez EMA opisują dokładnie te dowody: dla wenetoklaksu raport obejmuje skuteczność kliniczną, bezpieczeństwo kliniczne i bilans korzyści do ryzyka^[3]; dla niwolumabu dokumentuje program rozwoju, skuteczność kliniczną i bezpieczeństwo kliniczne^[7]; dla enfortumabu vedotin raport dodaje, że badania były zgodne z Dobrą Praktyką Kliniczną^[4].

Badania kliniczne generują również dane opisujące zachowanie leku w organizmie, takie jak farmakokinetyka i farmakodynamika, które pojawiają się w tych samych raportach oceniających^[3][7]. Organy regulacyjne sprawdzają też, jak lek działa poza populacją badaną. Nieinterwencyjne badanie przeprowadzone w Niemczech oceniało skuteczność atezolizumabu w warunkach rzeczywistej praktyki klinicznej u pacjentów z miejscowo zaawansowanym lub przerzutowym niedrobnokomórkowym rakiem płuca po wcześniejszej chemioterapii. Raport z tego badania przedstawia pytania i cele badawcze, w tym cele dotyczące skuteczności, cele dotyczące bezpieczeństwa i pozostałe cele, a wśród zbieranych danych odnotowuje zmienne dotyczące bezpieczeństwa. W takich badaniach obok pomiarów klinicznych zbiera się dane dotyczące wyników zgłaszanych przez pacjentów. Badania nieinterwencyjne tego rodzaju uzupełniają badania randomizowane, ponieważ obserwują działanie leku w rutynowej opiece, a nie w kontrolowanych warunkach eksperymentu^[8].

Jeśli pacjent rozważa udział w badaniu, praktyczne pytania są takie same niezależnie od leczenia: co jest badane, czego się od niego oczekuje, jak często będzie musiał przychodzić na wizyty i co się stanie po zakończeniu badania. Warto zapytać specjalistę, czy badanie jest odpowiednie, jaki byłby cel leczenia, na czym polegałby udział i jakie są działania niepożądane^[2]. Raporty oceniające organów regulacyjnych są pisane z myślą o specjalistach, ale są publiczne, więc zapoznanie się z raportem dotyczącym danego leku może pomóc zrozumieć stojące za nim dowody^[3][7].

Badania można wyszukiwać według choroby, leczenia lub lokalizacji w publicznych rejestrach, takich jak unijny rejestr badań klinicznych, ClinicalTrials.gov i portal WHO ICTRP. Badania prowadzone w Europie można również wyszukiwać w serwisie badaniakliniczne.pl. Tego rodzaju rejestry podają sponsora, status rekrutacji i kryteria kwalifikacji dla każdego badania, co pozwala szybko sprawdzić, czy badanie nadal prowadzi rekrutację i gdzie się odbywa. Są też sposobem na porównanie informacji przekazanych przez zespół badawczy z publicznie zarejestrowanym wpisem badania^[2].

Kiedy należy skontaktować się z zespołem opiekującym się pacjentem?

Należy skontaktować się z zespołem opiekującym się pacjentem, jeśli w trakcie terapii celowanej lub immunoterapii pojawią się nowe lub nasilające się objawy, w tym krwawienie lub zmiany w stolcu, zakrzepy krwi, biegunka lub suchość skóry i wysypka^[1]. Działania niepożądane immunoterapii mogą wystąpić, gdy pobudzony układ odpornościowy działa przeciwko zdrowym komórkom i tkankom, dlatego objawy pojawiające się w częściach ciała niezwiązanych z nowotworem również należy zgłaszać^[5].

Jeśli pacjent bierze udział w badaniu klinicznym, powinien informować zespół badawczy o każdym objawie i każdym innym przyjmowanym leku, w tym o produktach kupowanych bez recepty. Należy mieć przy sobie dane kontaktowe otrzymane od zespołu i korzystać z nich między zaplanowanymi wizytami, zamiast czekać na kolejną wizytę. Nie należy samodzielnie przerywać ani zmieniać leczenia; najpierw trzeba to omówić z zespołem opiekującym się pacjentem. Ponieważ badania wykonywane w celu monitorowania postępów są częścią monitorowania bezpieczeństwa leczenia, obecność na zaplanowanych wizytach i wizytach kontrolnych jest równie ważna jak zgłaszanie nowych objawów między nimi^[1].

Podsumowanie

Terapia celowana jest dopasowana do zmian genetycznych, które napędzają rozwój nowotworu, natomiast immunoterapia pomaga układowi odpornościowemu rozpoznawać i atakować komórki nowotworowe. Obie metody są oceniane na podstawie dowodów z badań klinicznych, zanim staną się dostępne, a wyniki – w tym skuteczność, bezpieczeństwo i zachowanie leku w organizmie – są publikowane w europejskich publicznych raportach oceniających^[3][4].

Jeśli pacjent rozważa udział w badaniu klinicznym, najważniejsze są trzy rzeczy: zapytać, czy istnieje lek pasujący do danego nowotworu i czy potrzebny jest odpowiedni test; zapytać, czego wymagałby udział pod względem wizyt i badań; oraz zgłaszać każdy nowy lub nasilający się objaw zespołowi opiekującemu się pacjentem, gdy tylko się pojawi^[2].

1. [1] What Is Targeted Therapy for Cancer? (dostęp 02 czerwca 2026) – https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/22733-targeted-therapy
2. [2] What is immunotherapy? (dostęp 02 czerwca 2026) – https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/targeted-cancer-drugs-immunotherapy/what-is-immunotherapy
3. [3] Venclyxto - INN: Venetoclax, Variation Assessment Report, EMA/VR/0000322237, Committee for Medicinal Products for Human Use (CHMP) (dostęp 02 czerwca 2026) – https://www.ema.europa.eu/en/documents/variation-report/venclyxto-vr-0000322237-epar-assessment-report-variation_en.pdf
4. [4] Padcev - INN: Enfortumab vedotin, Variation Assessment Report, EMA/VR/0000312495, Committee for Medicinal Products for Human Use (CHMP) (dostęp 02 czerwca 2026) – https://www.ema.europa.eu/en/documents/variation-report/padcev-vr-0000312495-epar-assessment-report-variation_en.pdf
5. [5] Immunotherapy to Treat Cancer (dostęp 02 czerwca 2026) – https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/immunotherapy
6. [6] What Is Immunotherapy? (dostęp 02 czerwca 2026) – https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/11582-immunotherapy
7. [7] Opdivo - INN: Nivolumab, Variation Assessment Report, EMEA/H/C/003985/II/0107, Committee for Medicinal Products for Human Use (CHMP) (dostęp 02 czerwca 2026) – https://www.ema.europa.eu/en/documents/variation-report/opdivo-h-c-003985-ii-0107-epar-assessment-report-variation_en.pdf
8. [8] Non-Interventional Study to Assess the Effectiveness of Atezolizumab Under Real-World Conditions in Patients With Locally-Advanced or Metastatic Non-Small Cell Lung Cancer After Prior Chemotherapy [HYPERION], Clinical Study Report No. 1130271 (dostęp 02 czerwca 2026) – https://www.pei.de/SharedDocs/Downloads/DE/awb/nis-0401-0500/0439-abschlussb.pdf?__blob=publicationFile&v=1