Badania kliniczne fazy 2: skuteczność i bezpieczeństwo dla pacjentów

Czym jest badanie kliniczne fazy 2?

Badanie kliniczne fazy II to badanie prowadzone u pacjentów, którzy mają chorobę lub schorzenie, do leczenia którego przeznaczony jest dany lek. Jego celem jest sprawdzenie, czy leczenie działa. Jednocześnie badanie to nadal ocenia bezpieczeństwo leku w populacji, której ma on pomóc^[1]. Następuje ono po fazie I, w której lek jest zwykle testowany na zdrowych ochotnikach lub niewielkiej liczbie pacjentów, głównie w celu sprawdzenia bezpieczeństwa i dawkowania^[2].

Badania fazy II próbują jednocześnie odpowiedzieć na kilka konkretnych pytań. Sprawdzają, czy lek jest bezpieczny u pacjentów. Sprawdzają, jaki wpływ wywiera na organizm (jego farmakodynamikę). Sprawdzają, czy wydaje się w ogóle działać, przy jakiej dawce, oraz jak powinno zostać zaprojektowane późniejsze badanie potwierdzające^[3]. Gdy lek okazuje się nieskuteczny w trakcie rozwoju, to często właśnie na tym etapie naukowcy odkrywają, że nie działa on tak, jak oczekiwano. To także na tym etapie mogą odkryć, że powoduje nieprzewidziane działania toksyczne^[1].

Kto bierze udział w badaniu fazy 2 i jak długo ono trwa?

Badania fazy II są zwykle przeprowadzane na grupie od około 100 do 500 pacjentów, często z ponad 30 uczestnikami w każdej grupie leczenia^[3]. Amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (FDA) opisuje badania fazy 2 jako zwykle obejmujące do kilkuset pacjentów z badaną chorobą lub schorzeniem^[2].

Uczestnicy są dobierani na podstawie ścisłych kryteriów włączenia. Dzięki temu grupa badana pozostaje względnie jednorodna. Ułatwia to również interpretację wyników po zakończeniu badania^[3]. W badaniach onkologicznych badania fazy II są zwykle projektowane w taki sposób, aby rekrutować pacjentów z typem nowotworu szczególnie istotnym dla badanego leku^[4].

Jeśli chodzi o czas trwania, badania fazy II są zazwyczaj krótkie i trwają od kilku tygodni do kilku miesięcy^[3]. FDA podaje nieco szerszy zakres, wskazując, że badania fazy 2 mogą trwać od kilku miesięcy do dwóch lat^[2].

Aspekt	Typowy opis
Liczba uczestników	Około 100–500 pacjentów z badaną chorobą lub schorzeniem, często 30 lub więcej na grupę leczenia[3]
Czas trwania badania	Od kilku tygodni do kilku miesięcy[3]; FDA podaje od kilku miesięcy do 2 lat[2]
Główny cel	Zbadanie skuteczności i dalsza ocena bezpieczeństwa[2]
Dobór uczestników	Ścisłe kryteria włączenia, względnie jednorodna populacja[3]

Co oznacza „potwierdzenie koncepcji” dla Twojego leczenia?

Potwierdzenie koncepcji (proof of concept) to wykazanie, że leczenie wywołuje jakiś sygnał aktywności lub odpowiedzi u populacji pacjentów, której ma pomóc. Nie jest to pełne potwierdzenie skuteczności – ten etap zarezerwowany jest dla fazy III^[3]. W badaniach fazy II często wykorzystuje się zastępcze punkty końcowe, a nie kliniczne punkty końcowe, aby uzyskać ten wczesny sygnał^[1].

Potwierdzenie koncepcji musi wyraźnie wykazywać poprawę kliniczną, tak aby można było stwierdzić istnienie odpowiedzi na leczenie^[3]. Wyniki tej analizy brane są pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, czy rozwój leku będzie kontynuowany w fazie III. Decyzja ta jest często określana jako „go/no-go”^[1].

Konkretnie w onkologii radioterapeutycznej i badaniach nad rakiem badania fazy II mają na celu ustalenie, czy nowe leczenie wykazuje wystarczająco obiecującą skuteczność, aby uzasadnić przeprowadzenie dużego, randomizowanego badania fazy III. Jednocześnie nadal prowadzą bardziej szczegółową ocenę bezpieczeństwa^[5].

Jak wybierana jest Twoja dawka podczas badania fazy 2?

Jednym z głównych zadań fazy II jest znalezienie dawki i schematu leczenia, które zostaną przeniesione do fazy III. Celem badań zależności dawka–odpowiedź jest odkrycie minimalnej dawki skutecznej – najmniejszej dawki, przy której obserwuje się efekt – oraz dawki optymalnej, przy której obserwuje się pożądany efekt bez niedopuszczalnego ryzyka^[3].

Potwierdzenie koncepcji jest zwykle testowane przy maksymalnej tolerowanej dawce (MTD). Takie podejście zmniejsza ryzyko wyniku fałszywie ujemnego. Daje ono także najwyraźniejszy możliwy sygnał efektu farmakodynamicznego leku. Zazwyczaj w badaniach zależności dawka–odpowiedź stosuje się randomizowane schematy z grupami równoległymi, porównujące trzy lub więcej poziomów dawkowania, z których jeden może stanowić placebo (dawka zerowa). Taki schemat pozwala naukowcom prześledzić, jak zmienia się efekt wraz ze wzrostem dawki, a nie jedynie potwierdzić, że pojedyncza ustalona dawka przynosi jakąś korzyść^[3].

W badaniach onkologicznych badania fazy I ustalają wcześniej toksyczności ograniczające dawkę oraz maksymalną tolerowaną dawkę. Informacje te są następnie wykorzystywane do wyznaczenia zalecanej dawki fazy II (RP2D), która przenoszona jest do kolejnego etapu^[4].

Co oznaczają dla Ciebie jako uczestnika placebo, randomizacja i zaślepienie?

W badaniach fazy II i fazy III zwykle istnieją dwie grupy leczenia. Jedna otrzymuje aktywny lek, a druga – albo aktualnie najlepsze dostępne leczenie, albo placebo, czyli lek pozorowany, niewywołujący żadnego efektu w organizmie. Badania te są zwykle prowadzone jako randomizowane badania z podwójnie ślepą próbą^[6].

• Randomizacja oznacza, że przydział do grup leczenia odbywa się losowo, zwykle za pomocą wygenerowanego komputerowo losowego kodu, na który nie ma wpływu ani lekarz, ani nikt inny^[6].
• Badanie z podwójnie ślepą próbą oznacza, że ani Ty, ani Twój lekarz nie wiecie, czy otrzymujesz aktywny lek, czy komparator/placebo^[6].
• Badanie kontrolowane placebo oznacza, że niektórzy uczestnicy otrzymują placebo w dokładnie takich samych warunkach jak lek aktywny. Pozwala to naukowcom oddzielić efekty wywołane przez lek od efektów, które i tak by wystąpiły^[6].

Jeśli dla badanego schorzenia istnieje standardowe leczenie, zwykle to właśnie ono jest stosowane jako komparator zamiast placebo. Placebo stosuje się wyłącznie wtedy, gdy nie ma dostępnego aktualnie leczenia^[4]. Każdy szczegół dotyczący sposobu prowadzenia badania jest z góry określony w dokumencie zwanym protokołem badania. Dane zbierane od Ciebie podczas badania są zapisywane w karcie obserwacji klinicznej (CRF). Zrozumienie tych pojęć przed przystąpieniem do badania ma znaczenie, ponieważ wyjaśniają one, dlaczego możesz nie wiedzieć, jakie leczenie otrzymujesz, aż do zakończenia badania lub Twojego w nim udziału^[6].

Co dokładnie jest mierzone podczas Twojego udziału w badaniu?

Badania fazy II są skonstruowane tak, aby odpowiedzieć na określony zestaw pytań. Sprawdzają, czy lek jest bezpieczny u pacjentów, jaki wpływ wywiera na organizm, czy wydaje się działać i przy jakiej dawce, oraz jak powinny zostać zaprojektowane przyszłe badania potwierdzające^[3].

• Eksploracyjna analiza wielu możliwych punktów końcowych – konkretnych miar wykorzystywanych do oceny, czy leczenie działa^[1];
• Eksploracyjna analiza schematów terapeutycznych, w tym wszelkich innych leków przyjmowanych jednocześnie (leków towarzyszących)^[1];
• Eksploracyjna analiza tego, które grupy pacjentów reagują najlepiej (na przykład choroba łagodna w porównaniu z ciężką), aby pomóc określić, kto powinien być badany w fazie III^[1].

W badaniach onkologicznych faza II bada również dokładniej optymalną dawkę, częstość dawkowania i drogę podania, wraz ze wstępną oceną skuteczności. Ta łączna ocena pomaga zdecydować, czy dane leczenie warto testować w większym badaniu fazy III^[4]. Łącznie te analizy eksploracyjne oznaczają, że pojedyncze badanie fazy II tak naprawdę odpowiada na kilka powiązanych ze sobą pytań jednocześnie, a nie testuje jednej prostej hipotezy dotyczącej tego, czy lek działa^[1].

Czym faza II różni się od fazy I, III i IV?

Badania fazy I są często pierwszym momentem, w którym lek jest podawany ludziom. Mają one na celu przede wszystkim ustalenie bezpieczeństwa i odpowiedniego dawkowania, zazwyczaj na grupie od 20 do 100 zdrowych ochotników lub pacjentów, w okresie kilku miesięcy. Faza II przesuwa punkt ciężkości na to, czy leczenie jest skuteczne w docelowej populacji pacjentów, nadal gromadząc jednocześnie dane dotyczące bezpieczeństwa^[2].

Faza	Typowi uczestnicy	Typowy czas trwania	Główny cel
Faza 1	20–100 zdrowych ochotników lub pacjentów[2]	Kilka miesięcy[2]	Bezpieczeństwo i dawkowanie[2]
Faza 2	Do kilkuset pacjentów z daną chorobą/schorzeniem[2]	Od kilku miesięcy do 2 lat[2]	Skuteczność i działania niepożądane[2]
Faza 3	300–3000 ochotników z daną chorobą/schorzeniem[2]	Od 1 do 4 lat[2]	Skuteczność i monitorowanie działań niepożądanych[2]

Według FDA około 70% leków wchodzących do fazy 1 przechodzi do fazy 2, a około 33% leków w fazie 2 przechodzi do fazy 3. Badania fazy 3 są czasem nazywane badaniami pivotalnymi, ponieważ ich wyniki są zwykle wykorzystywane do uzyskania pozwolenia na dopuszczenie do obrotu^[2]. Po zatwierdzeniu leku badania fazy 4 nadal poszukują rzadziej występujących działań niepożądanych. Oceniają też skuteczność leczenia w grupach pacjentów, które mogą różnić się od tych uczestniczących w pierwotnych badaniach^[4].

Dlaczego badanie fazy 2 samo w sobie nie może udowodnić, że leczenie działa?

Badania fazy II są zbyt małe same w sobie, aby dostarczyć wystarczających dowodów dotyczących skuteczności i bezpieczeństwa. Zebranie jak największej ilości informacji o tym, jak lek zachowuje się u pacjentów na tym etapie, zmniejsza ryzyko niepowodzenia na kolejnym, bardziej złożonym i kosztownym etapie rozwoju^[6].

W literaturze naukowej udokumentowano przypadki, w których obiecujące wyniki dotyczące skuteczności lub bezpieczeństwa uzyskane w badaniach fazy II nie zostały potwierdzone w kolejnym badaniu fazy III. To jeden z powodów, dla których pozytywny wynik fazy II określa się jako obiecujący, a nie ostateczny. To także powód, dla którego przed uznaniem leczenia za udowodnione wymagane jest odrębne, większe badanie potwierdzające^[5].

Jakie przepisy regulacyjne chronią Cię podczas badania fazy 2?

Badania kliniczne fazy 1, 2 i 3 są prowadzone przed dopuszczeniem produktu leczniczego do obrotu, a wszystkie procedury badania są ściśle regulowane w celu ochrony praw i bezpieczeństwa uczestników. Środki zapewnienia jakości w prowadzeniu badań klinicznych są zgodne z zasadami Dobrej Praktyki Klinicznej (Good Clinical Practice, GCP) – zbiorem standardów mających zapewnić wiarygodność wyników oraz przestrzeganie warunków etycznych i prawnych^[7].

Badanie musi być zgodne ze wszystkimi odpowiednimi zasadami etycznymi, w tym z Dobrą Praktyką Kliniczną i Deklaracją Helsińską. W Europie dane z badań są gromadzone w publicznych bazach danych, w tym w bazie EudraCT (dla wcześniejszych badań) oraz w Systemie Informacji o Badaniach Klinicznych (CTIS), gdzie Ty lub Twoja rodzina możecie sprawdzić trwające i zakończone badania. Ta publiczna przejrzystość oznacza, że w zasadzie każdy może prześledzić, jak dane badanie fazy II zostało zarejestrowane, przeprowadzone i opisane, na długo zanim jego wyniki zostaną podsumowane w publikacji naukowej^[7].

Co w praktyce oznacza dla Ciebie udział w badaniu fazy 2?

Ponieważ badania fazy II są prowadzone u pacjentów, a nie u zdrowych ochotników, zwykle są one realizowane w kilku ośrodkach badawczych przez lekarzy szpitalnych, określanych jako badacze. Różni się to od wyspecjalizowanych jednostek zwykle wykorzystywanych w fazie I^[6].

• Przed przystąpieniem do badania zostaniesz poproszony o podpisanie formularza świadomej zgody, potwierdzającej, że rozumiesz i akceptujesz wymagania określone w formularzu świadomej zgody oraz w protokole badania^[8];
• Zwykle będziesz musiał spełniać określone kryteria włączenia związane z Twoim rozpoznaniem, wcześniejszym leczeniem i ogólnym stanem zdrowia, zanim zostaniesz zakwalifikowany do badania^[8];
• Próbki krwi i inne wyniki badań pobrane od Ciebie mogą zostać przesłane do jednego centralnego laboratorium wspólnego dla wszystkich uczestniczących ośrodków badawczych, tak aby wyniki mogły być porównywane w spójny sposób^[6].

Badanie koszykowe fazy 2 kliniki Cleveland Clinic, dotyczące doustnego, odwracalnego inhibitora kinazy tyrozynowej BAY 2927088 u pacjentów z przerzutowymi lub nieoperacyjnymi guzami litymi z mutacjami aktywującymi HER2, ilustruje jeden z przykładów takiego podejścia w praktyce, z otwartym schematem badania i określonymi kryteriami kwalifikacji dla każdej uczestniczącej kohorty. Badanie koszykowe tego rodzaju grupuje pacjentów według mutacji genetycznej odpowiedzialnej za rozwój ich nowotworu, a nie według narządu, w którym nowotwór powstał^[8].

Kiedy powinieneś porozmawiać z lekarzem lub badaczem przed badaniem fazy 2 lub w jego trakcie?

Zanim zgodzisz się na udział, poproś badacza o wyjaśnienie prostym językiem, czego wymaga od Ciebie protokół badania, jakie są możliwe korzyści i ryzyko oraz czy będziesz wiedzieć, jakie leczenie otrzymujesz (lek aktywny, komparator czy placebo)^[6]. Zapytaj konkretnie, jaką dawkę otrzymasz i w jaki sposób została ona ustalona, ponieważ ustalenie dawki jest jednym z głównych celów fazy II^[3].

Skontaktuj się niezwłocznie z badaczem lub zespołem badawczym, jeśli zauważysz jakikolwiek nowy lub nasilający się objaw w trakcie udziału w badaniu. Faza II to właśnie ten etap, na którym nadal aktywnie zbierane są informacje dotyczące bezpieczeństwa, a nieprzewidziane działania niepożądane mogą po raz pierwszy ujawnić się właśnie w tym okresie. Pamiętaj, że pozytywny wynik badania fazy II nie jest tym samym co dowód na to, że leczenie działa. Zapytaj, co decyzja typu „go/no-go” będzie oznaczać dla Ciebie i czy możesz zostać zaproszony do udziału w kolejnym badaniu fazy III^[1]. Warto również zapytać, jakie punkty końcowe są mierzone w badaniu, w jaki sposób wyniki z laboratorium centralnego będą Ci przekazywane oraz jak protokół badania definiuje sukces, zanim zdecydujesz, czy wziąć udział^[6].

Podsumowanie

Badania fazy II znajdują się w tym momencie rozwoju leku, w którym po raz pierwszy sprawdza się, czy leczenie rzeczywiście pomaga pacjentom, dla których zostało zaprojektowane. Testy te przeprowadza się na grupach liczących mniej więcej od 100 do 500 osób, w okresie zwykle mierzonym w tygodniach lub miesiącach, i badania te są bezpośrednią kontynuacją prac nad bezpieczeństwem i dawkowaniem prowadzonych w fazie I^[1]. Na tym etapie doprecyzowuje się także dawkowanie, wykorzystuje się randomizację i zaślepienie w celu ograniczenia błędu systematycznego, i to właśnie tutaj okazuje się, że znaczna część eksperymentalnych leków nie działa wystarczająco dobrze lub wiąże się z nieoczekiwanym ryzykiem – dlatego tylko część leków z fazy II trafia ostatecznie do fazy III^[2].

Jako pacjent lub opiekun, zrozumienie tego etapu ma praktyczne znaczenie: podpowiada, jakie pytania zadać, co naprawdę oznacza „potwierdzenie koncepcji” oraz dlaczego obiecujący wynik fazy II jest dobrą wiadomością, a nie gwarancją^[3]. Świadoma zgoda, ścisłe kryteria włączenia oraz zasady Dobrej Praktyki Klinicznej istnieją właśnie po to, aby chronić Cię na każdym etapie tego procesu^[7].

1. [1] Phase II - Typically Therapeutic Exploratory: Introduction (dostęp 2 czerwca 2026) – https://learning.eupati.eu/mod/book/view.php?id=360
2. [2] Step 3: Clinical Research (dostęp 2 czerwca 2026) – https://www.fda.gov/patients/drug-development-process/step-3-clinical-research
3. [3] Phase II Trials (dostęp 2 czerwca 2026) – https://toolbox.eupati.eu/resources/phase-ii-trials/
4. [4] Clinical trials in cancer – Knowledge Hub (dostęp 2 czerwca 2026) – https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/genotes/knowledge-hub/clinical-trials-in-cancer/
5. [5] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8688307/
6. [6] Making a medicine. Step 7: Phase II - Proof of concept (dostęp 2 czerwca 2026) – https://toolbox.eupati.eu/resources/making-a-medicine-step-7-phase-ii-proof-of-concept/
7. [7] Clinical Trials - Paul-Ehrlich-Institut (dostęp 2 czerwca 2026) – https://www.pei.de/EN/regulation/clinical-trials/clinical-trials-content.html
8. [8] A Phase 2 open-label basket study to evaluate the efficacy and safety of orally administered reversible tyrosine kinase inhibitor BAY 2927088 (dostęp 2 czerwca 2026) – https://my.clevelandclinic.org/clinical-trials/2230-a-phase-2-open-label-basket-study-to-evaluate-the-efficacy-and-safety-of-orally-administered-reversible-tyrosine-kinase-inhibitor-bay-2927088-in-participants-with-metastatic-or-unresectable-solid-tumors-with-her2-activating-mutations