Badania kliniczne CAR-T i terapii komórkowych w UE

Czym są produkty lecznicze terapii zaawansowanej (ATMP)?

Produkty lecznicze terapii zaawansowanej (ATMP) to produkty lecznicze stosowane u ludzi, oparte na genach, tkankach lub komórkach^[1]. Stanowią one odrębną kategorię regulacyjną w Unii Europejskiej właśnie dlatego, że działają inaczej niż konwencjonalne leki chemiczne.

ATMP można podzielić na trzy główne typy^[1].

• Produkty lecznicze terapii genowej – zawierają geny wywołujące efekt terapeutyczny, profilaktyczny lub diagnostyczny, zwykle poprzez wprowadzenie rekombinowanych genów do organizmu, na przykład w leczeniu chorób genetycznych, nowotworów lub chorób przewlekłych^[1].
• Produkty lecznicze terapii komórkowej somatycznej – zawierają komórki lub tkanki, które zostały poddane manipulacji w celu zmiany ich cech biologicznych, albo komórki lub tkanki, które nie są przeznaczone do pełnienia tych samych podstawowych funkcji w organizmie^[1].
• Produkty inżynierii tkankowej – zawierają komórki lub tkanki zmodyfikowane tak, aby mogły być użyte do naprawy, regeneracji lub zastąpienia tkanki ludzkiej^[1].

Niektóre ATMP mogą również zawierać jeden lub więcej wyrobów medycznych jako integralną część produktu leczniczego; określa się je mianem złożonych ATMP, na przykład komórki osadzone w biodegradowalnej macierzy lub ruszcie^[1].

Leki CAR-T znajdują się na przecięciu terapii genowej i terapii komórkowej: wytwarza się je z własnych limfocytów T pacjenta, które są modyfikowane genetycznie poza organizmem. W dokumentach EMA opisuje się je jako rodzaj leku terapii zaawansowanej zwany „produktem terapii genowej”^[2].

Jak wytwarza się terapię CAR-T z własnych komórek pacjenta?

Terapia CAR-T to rodzaj immunoterapii. CAR oznacza chimeryczny receptor antygenowy, a leczenie to bardzo złożona i specjalistyczna procedura, którą można przeprowadzić wyłącznie w zarejestrowanym szpitalu terapii CAR-T, przez personel medyczny mający wiedzę i doświadczenie w opiece nad pacjentem^[3].

Pielęgniarka specjalistyczna pobiera limfocyty T pacjenta, które są następnie wysyłane do laboratorium, gdzie limfocyt T zostaje zmieniony w komórkę CAR-T. Po kilku tygodniach pacjent otrzymuje kroplówkę z tymi komórkami z powrotem do krwiobiegu, a komórki CAR-T rozpoznają i atakują komórki nowotworowe^[3].

Etap pobierania nazywa się aferezą. W laboratorium naukowcy zmieniają limfocyty T w komórki CAR-T, dodając gen, który sprawia, że komórka wytwarza na swojej powierzchni białka zwane chimerycznymi receptorami antygenowymi (CAR); te CAR potrafią rozpoznać i namierzyć określone białko na powierzchni komórek nowotworowych. Zmienione limfocyty T następnie rosną i namnażają się w laboratorium, dopóki nie będzie wystarczająco dużo komórek CAR-T, aby podać je z powrotem w kroplówce. Zmiany dokonane w laboratorium sprawiają, że komórki CAR-T mogą pozostawać w organizmie przez długi czas, rozpoznając i atakując konkretne komórki nowotworowe^[3].

W przypadku dopuszczonego do obrotu produktu Kymriah opisuje się to w języku regulacyjnym jako terapię immunokomórkową zawierającą tisagenlecleucel – autologiczne limfocyty T zmodyfikowane genetycznie ex vivo za pomocą wektora lentiwirusowego kodującego chimeryczny receptor antygenowy (CAR) anty-CD19^[4].

Dlaczego lek CAR-T można podać wyłącznie pacjentowi, którego komórki zostały użyte?

CAR-T to terapia autologiczna: przygotowuje się ją z własnych białych krwinek pacjenta, które pobiera się z krwi i modyfikuje genetycznie w laboratorium, i można ją podać wyłącznie pacjentowi, którego komórki posłużyły do jej wytworzenia^[2]. Ta sama zasada dotyczy leków Yescarta i Carvykti^[5][6].

Ponieważ każda partia powstaje z komórek konkretnego pacjenta, skład komórkowy i ostateczna liczba komórek różnią się między poszczególnymi partiami pacjenckimi. W przypadku leku Kymriah jeden do trzech worków infuzyjnych zawiera łącznie od 1,2x10⁶ do 6x10⁸ żywych limfocytów T z dodatnim CAR, a u dzieci i młodych dorosłych z ostrą białaczką limfoblastyczną z komórek B zatwierdzony zakres dawki wynosi od 0,2 do 5x10⁶ żywych limfocytów T z dodatnim CAR na kg masy ciała u pacjentów o masie do 50 kg^[4].

Carvykti mogą podawać wyłącznie przeszkoleni lekarze w szpitalach specjalistycznych. To ograniczenie miejsca podawania leku odzwierciedla zarówno złożoność produktu, jak i konieczność szybkiego dostępu do sprzętu ratunkowego^[6].

Co dzieje się w dniu infuzji – i tuż przed nią?

Przed podaniem leku CAR-T pacjent powinien otrzymać krótką serię chemioterapii w celu usunięcia istniejących białych krwinek^[2]. Sama infuzja to pojedyncza kroplówka do żyły^[5].

Tuż przed infuzją pacjent otrzymuje paracetamol i lek przeciwhistaminowy, aby zmniejszyć ryzyko reakcji na infuzję. Lek o nazwie tocilizumab oraz sprzęt ratunkowy muszą być dostępne na wypadek wystąpienia u pacjenta potencjalnie poważnego działania niepożądanego zwanego zespołem uwalniania cytokin^[2]. W przypadku leków Yescarta i Carvykti można zastosować odpowiedni zamiennik, gdy tocilizumab jest niedostępny z powodu braków w zaopatrzeniu^[5][6].

Które leki CAR-T są dopuszczone do obrotu w UE i w jakich nowotworach krwi?

Trzy leki CAR-T są opisane w informacjach produktowych EMA jako dopuszczone do stosowania w Unii Europejskiej: Kymriah (tisagenlecleucel), Yescarta (axicabtagene ciloleucel) i Carvykti (ciltacabtagene autoleucel)^[2][5][6]. Wszystkie trzy są ukierunkowane na nowotwory krwi, które są chorobami rzadkimi i stanowiły podstawę przyznania oznaczeń leków sierocych^[2].

Lek (substancja czynna)	Zatwierdzone wskazania (zgodnie z opisem EMA)	Białko docelowe na komórkach nowotworowych
Kymriah (tisagenlecleucel)	Ostra białaczka limfoblastyczna z komórek B (ALL) u dzieci i młodych dorosłych do 25. roku życia, u których nowotwór nie odpowiedział na wcześniejsze leczenie, powrócił co najmniej dwukrotnie lub powrócił po przeszczepie komórek macierzystych; chłoniak rozlany z dużych komórek B (DLBCL) i chłoniak grudkowy (FL) u dorosłych, u których nowotwór powrócił lub nie odpowiedział po co najmniej dwóch wcześniejszych liniach leczenia[2]	CD19[2]
Yescarta (axicabtagene ciloleucel)	Dorośli z chłoniakiem z dużych komórek B o wysokim stopniu złośliwości (HGBL), chłoniakiem rozlanym z dużych komórek B (DLBCL), pierwotnym chłoniakiem śródpiersia z dużych komórek B (PMBCL) lub chłoniakiem grudkowym (FL), u których nowotwór powrócił lub przestał odpowiadać na wcześniejsze leczenie[5]	CD19[5]
Carvykti (ciltacabtagene autoleucel)	Dorośli ze szpiczakiem mnogim, który powrócił i nie odpowiedział na leczenie, którzy otrzymali co najmniej jedną wcześniejszą terapię obejmującą lek immunomodulujący i inhibitor proteasomu, u których choroba uległa pogorszeniu od czasu ostatniego leczenia i u których lenalidomid nie zadziałał[6]	BCMA (antygen dojrzewania komórek B)[6]

Kymriah otrzymał oznaczenie leku sierocego w ostrej białaczce limfoblastycznej z komórek B 29 kwietnia 2014 r., w DLBCL 14 października 2016 r., a w FL 19 lipca 2021 r.^[2]. Yescarta otrzymał oznaczenie leku sierocego w DLBCL 16 grudnia 2014 r., w PMBCL 9 października 2015 r., a w FL 11 listopada 2015 r.^[5]. Carvykti otrzymał oznaczenie leku sierocego 28 lutego 2020 r.^[6].

Dopuszczone do obrotu lub będące w fazie rozwoju są również inne terapie komórkowe. Cancer Research UK wymienia trzy rodzaje terapii komórkami CAR-T wytwarzane przez różne firmy – tisagenlecleucel (Kymriah), axicabtagene ciloleucel (Yescarta) i brexucabtagene autoleucel (Tecartus). Poza hematologią Europejskie Towarzystwo Transplantacji Krwi i Szpiku (EBMT) gromadzi informacje o różnych rodzajach przeszczepów i terapii komórkowych prowadzonych w Europie, w tym o terapiach komórkami CAR-T. Jego najnowszy raport wykazał, że w 2021 r. około 2500 osób otrzymało terapię komórkami CAR-T^[3].

Co pokazują wyniki badań klinicznych dopuszczonych leków CAR-T?

Oceny regulacyjne leków CAR-T przedstawiają wyniki badań w określonych grupach pacjentów, a liczby te odnoszą się do badanej populacji. Nie przewidują one, co się stanie u konkretnego pacjenta.

W głównym badaniu leku Kymriah w ostrej białaczce limfoblastycznej z komórek B, obejmującym 92 dzieci i młodych dorosłych w wieku 3–25 lat, u których nowotwór powrócił po wcześniejszym leczeniu lub nie odpowiedział na leczenie, około 66% pacjentów uzyskało całkowitą odpowiedź (brak oznak nowotworu) w ciągu 3 miesięcy po leczeniu. Dwanaście miesięcy po leczeniu prawdopodobieństwo przeżycia wynosiło 70%^[2].

W głównym badaniu leku Kymriah w DLBCL, obejmującym 165 pacjentów po co najmniej 2 wcześniejszych liniach leczenia, którzy nie mogli otrzymać przeszczepu komórek macierzystych, około 24% pacjentów uzyskało całkowitą odpowiedź, a 34% co najmniej częściową odpowiedź po co najmniej 3 miesiącach. Dwanaście miesięcy po leczeniu prawdopodobieństwo przeżycia wynosiło 40%. W głównym badaniu leku Kymriah w FL, obejmującym 98 pacjentów, u których nowotwór powrócił po wcześniejszym leczeniu lub nie odpowiedział na leczenie, około 69% pacjentów uzyskało całkowitą odpowiedź 3 miesiące po leczeniu^[2].

W głównym badaniu leku Yescarta obejmującym 359 pacjentów z HGBL lub DLBCL, którzy nie odpowiedzieli na jedną wcześniejszą linię leczenia lub u których choroba powróciła w ciągu roku od jej zakończenia, pacjenci otrzymujący Yescarta pozostawali bez zdarzeń przez średnio około 8 miesięcy, w porównaniu z 2 miesiącami u pacjentów otrzymujących standardowe leczenie przeciwnowotworowe. Po 24 miesiącach 41% pacjentów otrzymujących Yescarta pozostawało bez zdarzeń, w porównaniu z 16% pacjentów otrzymujących standardowe leczenie^[5].

W głównym badaniu leku Carvykti w szpiczaku mnogim, który powrócił i nie odpowiedział na trzy lub więcej wcześniejszych linii leczenia, po półtora roku około 84% pacjentów (95 ze 113) odpowiedziało na leczenie, a u 69% (78 ze 113) stwierdzono oznaki zniknięcia nowotworu; w badaniu tym Carvykti nie porównywano z innym lekiem. Drugie badanie wykazało, że po prawie 16 miesiącach leczenia u mniejszej liczby pacjentów otrzymujących Carvykti doszło do progresji choroby (31%, 65 ze 208) w porównaniu z pacjentami otrzymującymi wyłącznie standardowe leczenie (58%, 122 ze 211 pacjentów)^[6].

Jakie działania niepożądane są monitorowane po infuzji CAR-T i jak długo?

Poważne działania niepożądane występują u większości pacjentów leczonych lekiem Kymriah. Do najczęstszych poważnych działań niepożądanych należą zespół uwalniania cytokin oraz zmniejszenie liczby płytek krwi, hemoglobiny lub białych krwinek^[2].

Zespół uwalniania cytokin to potencjalnie zagrażający życiu stan, który może powodować gorączkę, wymioty, duszność, ból i niskie ciśnienie krwi. Dlatego podczas leczenia musi być dostępny tocilizumab i sprzęt ratunkowy^[2].

Okresy monitorowania różnią się nieznacznie między produktami. Po leczeniu Kymriah lub Yescarta pacjentów należy ściśle monitorować przez 10 dni po leczeniu pod kątem działań niepożądanych i zaleca się im przebywanie w pobliżu szpitala specjalistycznego przez co najmniej 4 tygodnie po leczeniu^[2][5]. Po leczeniu Carvykti pacjentów należy ściśle monitorować codziennie przez 14 dni po infuzji, a następnie okresowo przez kolejne dwa tygodnie, i zaleca się im przebywanie w pobliżu szpitala specjalistycznego przez co najmniej cztery tygodnie po infuzji^[6].

Do najczęstszych działań niepożądanych leku Carvykti, które mogą wystąpić częściej niż u 1 na 5 osób, należą neutropenia (mała liczba neutrofili), gorączka i limfopenia^[6].

Jak znaleźć badanie kliniczne CAR-T lub terapii komórkowej, do którego można się zakwalifikować?

Osoby z nowotworami innymi niż objęte zatwierdzonymi wskazaniami CAR-T mogą otrzymać terapię komórkami CAR-T w ramach badania klinicznego. W przypadku zatwierdzonych terapii lekarz prowadzący może udzielić więcej informacji o tym, gdzie pacjent będzie leczony, ponieważ terapia może być podawana wyłącznie w zarejestrowanym szpitalu terapii CAR-T^[3].

Szukając badania, sprawdź, czy jest zarejestrowane i zatwierdzone w UE oraz czy podmiot może potwierdzić pozwolenie. Badania rekrutujące w Europie można również wyszukiwać na stronie badaniakliniczne.pl.

W UE Komitet ds. Terapii Zaawansowanych (CAT) przy EMA wraz z szefami agencji lekowych (HMA) opublikował stanowiska na temat zagrożeń związanych z nieregulowanymi terapiami zaawansowanymi, w tym praktyczne porady dla pacjentów i opiekunów, jak je rozpoznać^[1].

Jak rozpoznać nieregulowaną terapię zaawansowaną?

Nieregulowane terapie zaawansowane mogą narażać pacjentów na ryzyko, powodując poważne działania niepożądane bez żadnych udowodnionych korzyści. Produkty te są często sprzedawane na stronach internetowych lub w mediach społecznościowych jako ostatnia nadzieja, wykorzystując obawy pacjentów i ich rodzin^[1].

Władze podejmują zdecydowane działania wobec podmiotów dostarczających nieregulowane ATMP i zachęcają pacjentów oraz opiekunów do zgłaszania podejrzanych przypadków organom krajowym. EMA i HMA opublikowały wspólne stanowisko w marcu 2025 r. po doniesieniach o podmiotach oferujących nieregulowane terapie komórkami dendrytycznymi do leczenia nowotworów w UE^[1].

Sygnały ostrzegawcze, że terapia zaawansowana może być nieregulowana i dostarczana nielegalnie, obejmują^[1]:

• Podmioty reklamują produkt jako eksperymentalny, ale stosują go poza zatwierdzonym badaniem klinicznym^[1];
• Podmioty nie mogą potwierdzić, że produkt został zatwierdzony przez EMA lub do stosowania przez organ krajowy^[1];
• Deklarowane korzyści przewyższają korzyści z zatwierdzonych terapii (jeśli są dostępne) bez potwierdzającej literatury medycznej^[1].

Jeśli tobie lub członkowi twojej rodziny zaoferowano terapię zaawansowaną, skontaktuj się z krajowym organem kompetentnym, aby zweryfikować jej dopuszczenie. Zachowaj ostrożność w przypadku terapii promowanych w internecie lub mediach społecznościowych i zawsze zasięgnij drugiej opinii przed rozpoczęciem leczenia. Komitet ds. Terapii Zaawansowanych EMA wydał podobne stanowisko w kwietniu 2020 r., ostrzegając przed stosowaniem niepotwierdzonych terapii komórkowych^[1].

Jak ocenia się i dopuszcza terapie komórkowe i genowe w UE?

W Unii Europejskiej ATMP podlegają dedykowanym ramom regulacyjnym ze szczególnymi wymogami prawnymi dla terapii zaawansowanych, a firmy prowadzące badania, opracowujące i wytwarzające te produkty otrzymują wytyczne i wsparcie w całym cyklu życia produktu^[1].

Komitet ds. Terapii Zaawansowanych (CAT) to komitet EMA zajmujący się konkretnie terapiami zaawansowanymi; współpracuje on z szefami agencji lekowych (HMA) w zakresie komunikatów dotyczących bezpieczeństwa, w tym wspólnych stanowisk na temat nieregulowanych terapii zaawansowanych^[1]. Pozwolenia na dopuszczenie do obrotu terapii zaawansowanych są wydawane na poziomie UE; na stronach produktów Kymriah, Yescarta i Carvykti każdorazowo podano, że lek jest dopuszczony do stosowania w Unii Europejskiej^[2][5][6].

Po dopuszczeniu leku do obrotu nadal mogą być wymagane dalsze badania. W przypadku leku Kymriah podmiot odpowiedzialny przedłożył ostateczne wyniki ukończonego badania klinicznego IIIb fazy u dzieci zgodnie z art. 46 rozporządzenia (WE) nr 1901/2006, a dane te zostały również przedłożone w ramach środka po wydaniu pozwolenia dla tego badania. Raport z oceny w tej procedurze został przyjęty przez CHMP (Komitet ds. Produktów Leczniczych Stosowanych u Ludzi)^[4].

Kiedy należy zasięgnąć porady lekarza lub ośrodka leczenia?

Terapia CAR-T może być podawana wyłącznie w zarejestrowanym szpitalu terapii CAR-T, więc lekarz prowadzący jest osobą, która może potwierdzić, czy pacjent się kwalifikuje i gdzie będzie leczony. Cancer Research UK zauważa, że w Anglii i Walii Krajowy Panel Kliniczny CAR T (NCCP) omawia, którzy pacjenci mogą otrzymać terapię komórkami CAR-T, więc decyzje o dostępie mogą być podejmowane przez panel, a nie pojedynczego klinicystę^[3].

Po leczeniu należy przebywać w pobliżu szpitala specjalistycznego przez co najmniej cztery tygodnie^[6]. Gorączkę, wymioty, duszność, ból lub niskie ciśnienie krwi zgłaszaj niezwłocznie, ponieważ mogą to być objawy zespołu uwalniania cytokin^[2].

Jeśli zaoferowano ci terapię zaawansowaną poza zatwierdzonym badaniem klinicznym, skontaktuj się z krajowym organem kompetentnym, aby zweryfikować jej dopuszczenie przed rozpoczęciem leczenia^[1].

Podsumowanie

Przed wyrażeniem zgody na jakąkolwiek terapię komórkową lub genową sprawdź nazwę produktu i jego dopuszczenie przez EMA oraz potwierdź, że leczenie odbędzie się w zarejestrowanym szpitalu terapii CAR-T^[3].

Zaplanuj okres monitorowania po infuzji – 10 dni dla leków Kymriah i Yescarta oraz 14 dni plus kolejne dwa tygodnie dla leku Carvykti – i pozostawaj w zasięgu ośrodka specjalistycznego przez co najmniej cztery tygodnie^[2][5][6].

Gdy terapia jest proponowana w ramach badania, poproś o szczegóły badania i zachowaj ostrożność w przypadku produktów sprzedawanych w internecie lub mediach społecznościowych jako ostatnia nadzieja^[1].

Ten artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępuje porady medycznej. Wszelkie decyzje dotyczące leczenia omów z lekarzem lub ośrodkiem specjalistycznym.

1. [1] Advanced therapy medicinal products: Overview (dostęp 2 czerwca 2026) – https://www.ema.europa.eu/en/human-regulatory-overview/advanced-therapy-medicinal-products-overview
2. [2] Kymriah (dostęp 2 czerwca 2026) – https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/kymriah
3. [3] CAR T-cell therapy (dostęp 2 czerwca 2026) – https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/immunotherapy/types/CAR-T-cell-therapy
4. [4] Assessment report for paediatric studies submitted according to Article 46 of Regulation (EC) No 1901/2006 – Kymriah, tisagenlecleucel (dostęp 2 czerwca 2026) – https://www.ema.europa.eu/en/documents/variation-report/kymriah-h-c-4090-p46-012-epar-assessment-report_en.pdf
5. [5] Yescarta (dostęp 2 czerwca 2026) – https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/yescarta
6. [6] Carvykti (dostęp 2 czerwca 2026) – https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/carvykti